Vấn đề sạt lở ĐBSCL: Giải pháp nào, ở đâu?

(Diễn đàn trí thức) - "Để giải quyết vấn đề sạt lở ở ĐBSCL có ý kiến cho là cần phải nghiêm cấm khai thác cát sông" - GS.TSKH Nguyễn Ngọc Trân.

LTS: Mang nặng những trăn trở về vấn đề sạt lở tại ĐBSCL, GS.TSKH Nguyễn Ngọc Trân, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban KHKT nhà nước, Chủ nhiệm Chương trình khoa học nhà nước Điều tra cơ bản tổng hợp đồng bằng sông Cửu Long (1983-1990), Đại biểu Quốc hội khóa IX, X, XI đã từng nhiều lần đưa ra những đề xuất, góp ý nhưng 'những gì phải làm đã chưa được làm hoặc làm một cách không đồng bộ'. Báo Đất Việt xin trân trọng đăng tải những ý kiến của ông.

“Mùa sạt lở” (!) lại đến với đồng bằng sông Cửu Long. Những câu hỏi đã nghe năm ngoái, năm trước nữa lại được lặp lại. Những câu trả lời cũng thế. Những lý do gây ra sạt lở không mới. Chỉ có sự lúng túng trong các trả lời là cao hơn.

Bởi lẽ cả năm qua những gì phải làm chưa được làm hoặc làm một cách không đồng bộ. Được biết là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn sẽ mời “các chuyên gia quốc tế hàng đầu” sang giúp Việt Nam tìm giải pháp. Xin trích lại những trăn trở và kiến nghị của một người con của đồng bằng cách đây gần tròn một năm (1).    

Để giải quyết vấn đề sạt lở ở ĐBSCL có ý kiến cho là cần phải nghiêm cấm khai thác cát sông. Có ý kiến cho là phải có quy hoạch tổng thể chỉnh trị bờ biển, phải có dự án chỉnh trị sông ở những đoạn bị sạt lở, v.v.…

Có tỉnh chỉ cho phép khai thác cát sông trong địa bàn tỉnh để phục vụ nhu cầu của tỉnh,…

Van de sat lo DBSCL: Giai phap nao, o dau?
Sạt lở, sụt lún đang đe dọa đồng bằng sông Cửu Long.

Trước tiên, vì bài toán sạt lở mang tính hệ thống biến động, vì dòng sông chảy theo quy luật, vì có sự tương tác giữa sạt lở với quy hoạch phát triển kinh tế xã hội, nên không thể có giải pháp hữu hiệu nếu còn tình trạng chia cắt, thiếu phối hợp, tư duy ngắn hạn, chủ quan không tôn trọng quy luật. Đó là chưa tính đến lượng năng lượng phải chi ra và cán cân Được – Mất trên ba mặt kinh tế, xã hội và môi trường nghiêng về bên nào.
 
Chúng tôi kiến nghị, ở cấp độ địa phương cần:

(1) Nhận thức về bối cảnh mới tại đồng bằng và tại địa bàn mà nổi bật là lượng trầm tích về đồng bằng bị các đập ở thượng nguồn giữ lại, lượng nước về đồng bằng ít hơn vì được khai thác ở thượng nguồn nhiều hơn, và thất thường hơn do biến đổi khí hậu toàn cầu.  

(2) Theo dõi thường xuyên diễn biến của bờ sông (bồi và lở) và lòng sông bằng ảnh vệ tinh, bằng đo siêu âm, bằng mô hình toán, hoặc bằng phao đo định kỳ độ sâu, mái dốc bờ, … ở những nơi cần đặc biệt theo dõi sát (2) và gửi số liệu lưu trữ lên “internet đám mây” để nhiều cơ quan có thể cùng lúc theo dõi, sử dụng.

(3) Các cồn bãi nổi lên giữa dòng sông, các bãi bồi dọc sông, nếu được khai thác đúng chỗ, đúng khối lượng đúng lịch trình sẽ làm mất đi một nguyên nhân làm thay đổi dòng chảy kéo theo sạt lở. 

(4) Trong quy hoạch không gian của tỉnh, cần suy tính kỹ bố trí các thị trấn, thị xã, huyện lỵ, … với tư duy dành không gian cho dòng sông, cho biển trong giao diện với con người, chứ không đối đầu, khống chế, chỉnh trị dòng sông, bờ biển.

Ở ven sông không có nghĩa là ở sát bờ sông, thậm chí chồm lấn ra sông. Không gian dành cho sông rộng ra hay hẹp lại tùy theo bờ sông được bồi hay bị lở, có thể được sử dùng cho nhiều mục tiêu, cho canh tác nông nghiệp chẳng hạn.

Hạn chế tối đa giải pháp kè, chỉ dùng đến khi không còn giải pháp nào khác. Hồ sơ chỉnh trị do đơn vị tư vấn thực hiện phải có phần báo cáo tác động lên các xã, huyện, tỉnh lân cận tùy theo quy mô chỉnh trị sau từng thời gian.

Xu thế “chỉnh trị sông” ở các nước Hà Lan, CHLB Đức, Pháp, Nhật Bản, Hoa Kỳ, …đã có nhiều thay đổi từ những năm cuối của thế kỷ trước (3). Hà Lan, đất nước của những polder huyền thoại, đã chuyển từ khống chế dòng chảy theo ý muốn của con người sang dành không gian cho sông (rooms for rivers), nếu cần dừng chạy theo gia cố, nâng cao đê tất cả các polder, khai thác các không gian lợ và mặn bằng những giống cây, con thích hợp (4).

(5) Các việc cần làm trên đây đòi hỏi có sự phân định rõ chức năng nhiệm vụ, đồng thời sự phối hợp chặt chẽ giữa các Sở Tài nguyên và Môi trường, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Xây dựng, và Giao thông.

(6) Quan tâm đầy đủ hơn nữa đến yếu tố xã hội. Mất rừng ngập mặn thường được đổ lỗi cho biến đổi khí hậu. Rừng ngập mặn ỏ Cà Mau đã nhanh chóng hồi phục để rồi sau đó nhanh chóng mất trắng có phải là vì biến đổi khí hậu khi đó chưa tác động mạnh như hiện nay?  

Van de sat lo DBSCL: Giai phap nao, o dau?
GS.TSKH Nguyễn Ngọc Trân.

(7) Cuối cùng nhưng quan trọng hơn cả là tư duy trân trọng vai trò của dòng sông trong phát triển lãnh thổ. Giống như mạch máu đối với con người, dòng chảy của sông phải điều hòa, không tắt nghẽn. Chất lượng nước, phù sa mà sông mang theo, nhịp điệu theo triều và theo mùa là sự phong phú và giàu có của dòng sông mang lại cho vùng đất và cho con người.

Ở cấp độ trung ương, vĩ mô:

(1) Nhà nước cộng đồng xã hội cần nhận thức rõ các thách thức mà ĐBSCL đang đối diện và hành động tương ứng vì sự phát triển bền vững của đồng bằng. Các thách thức đó là biến đổi khí hậu toàn cầu; toàn cầu hóa kinh tế và hội nhập quốc tế; khai thác nguồn nước sông Mekong từ Tây Tạng ra đến Biển Đông; sự quản lý nhà nước về khai thác tài nguyên tại địa bàn thừa chồng chéo nhưng thiếu phối hợp.

Thứ Năm, 24/05/2018 13:39

Đọc nhiều nhất
Báo Đất Việt trên Facebook
.
Sự Kiện