Phác thảo văn học Việt Nam trên bản đồ thế giới

(Góc nhìn văn hóa) - Hội thảo quốc tế “Triển vọng Giao lưu Văn học Việt - Hàn” tổ chức ở TP.HCM là sự kiện văn hoá quan trọng giữa hai quốc gia.

Hội thảo quốc tế “Triển vọng Giao lưu Văn học Việt - Hàn” tổ chức ở TP.HCM ngày 23/11/2017 là sự kiện văn hoá quan trọng giữa hai quốc gia. Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Phó Tổng thư ký thứ nhất Hội Nhà văn Á - Phi - Mỹ Latin, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, Giám đốc NXB Hội Nhà văn đã trình bày một tham luận rất ấn tượng tại hội thảo. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc...

Năm 1994, tôi đến Mỹ tham dự Chương trình hội thảo của các nhà văn do Trung tâm William Joiner tổ chức hàng năm. Một trong những hoạt động ấn tượng mà tôi tham dự là lễ phát hành tập thơ có tên Thơ từ những tài liệu bị bắt giữ ( Poems from the Captured doccuments) do nhà thơ Bruce Weigle và tiến sỹ Kim Thanh dịch.

Đó là những bài thơ ghi chép trong sổ tay hoặc trong những giấy tờ khác của những người lính giải phóng Việt Nam bị quân đội Mỹ thu giữ trong chiến tranh. Khi đọc những trang tài liệu này, các nhà thơ của Trung tâm William Joiner phát hiện ra một điều kỳ lạ là : một hình ảnh mà chủ nhân của những cuốn sổ tay hay giấy tờ ấy đều vẽ là những con chim hòa bình và một loại văn bản được ghi chép trong hầu hết các cuốn sổ tay và giấy tờ ấy là những bài thơ về đất nước, về mẹ, về vợ, về người yêu và giấc mơ trở về cày cấy, gieo hạt, lấy vợ sinh con đẻ cái sau khi chiến tranh kết thúc.

Phát hiện ấy đối với những cựu binh Mỹ và người Mỹ có lẽ là một trong những phát hiện lớn nhất về chiến tranh Việt Nam và con người Việt Nam. Sau phát hiện ấy, cách nhìn của không ít người Mỹ về đất nước và con người Việt Nam đã thay đổi. Và trong quan hệ băng giá của hai nước Mỹ và Việt Nam trước khi bình thưởng hóa thì những Đại sứ quyền lực nhất chính là các nhà văn, nhà thơ với tác phẩm của họ.

Văn học là một thứ siêu quyền lực. Một tác phẩm hay sẽ làm cho con người ở mọi nền văn hóa bừng tỉnh và nhận ra Vẻ đẹp và tính Nhân văn của dân tộc khác kể cả một dân tộc trước đó là kẻ thù của mình. Tôi còn nhớ câu chuyện về nhà văn Colombia Garcia Market.

Phac thao van hoc Viet Nam tren ban do the gioi
Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều trình bày tham luận tại Hội thảo Văn học Việt- Hàn ở TPHCM ngày 23/11/2017

Khi ông được giải Nobel văn học cũng là lúc Colombia đã và đang tìm mọi cách để được chọn là nước đăng cai Worldcup. Nhưng khi nghe tin G. Market được trao giải Nobel, Tổng thống Colombia lúc đó đã tuyên bố Colombia không cần đăng cai Worldcup nữa vì họ đã có Trăm năm cô đơn của G. Market. Bởi với G. Market và Trăm năm cô đơn là đủ làm cho thế giới thấu hiểu con người và đất nước này.

Những câu chuyện nói trên làm cho chúng ta khẳng định một lần nữa sức mạnh của thơ ca nói riêng và của văn học nói chung có khả năng thay đổi con người. Bởi thế công việc dịch thuật văn học đã trở thành một công việc vô cùng quan trọng và mang tính chiến lược của mọi quốc gia cho dù họ nhận ra sớm hay muộn.

Nhìn lại hồ sơ về các tác phẩm văn học Việt Nam được dịch và xuất bản trên thế giới, chúng ta có thể nói: Văn học Việt Nam chỉ chính thức được dịch và xuất bản ở nước ngoài từ khi cuộc chiến tranh với người Mỹ bắt đầu.

Nhưng trong suốt thời gian chiến tranh và khoảng mười năm sau cuộc chiến, hầu hết các tác phẩm văn học Việt Nam chỉ được dịch và xuất bản trong các nước thuộc hệ thống xã hội chủ nghĩa mà thôi. Việc dịch và xuất bản ở nước ngoài các tác phẩm văn học Việt Nam trong thời gian đó là do chính sách chính trị của các nước trong hệ thống xã hội chủ nghĩa chứ không thực sự là vấn đề của nghệ thuật văn chương, văn hóa.

Nhưng cũng trong thời gian đó, ngoài các nước trong hệ thống xã hội chủ nghĩa ra, có quá ít các nước khác dịch văn học Việt Nam. Trong gần một nửa thế kỷ qua, Trung Quốc chỉ dịch một cuốn sách ký sự về chiến tranh của Việt Nam. Pháp giới thiệu một hai nhà thơ trẻ con Việt Nam. Năm 2007, tôi đến Colombia dự Liên hoan thơ quốc tế và một nhà văn già của Colombia nói với tôi là trong suốt những năm tháng chiến tranh ông chỉ đọc được một tập thơ vài chục trang có tên là Quê Hương của nhà thơ Giang Nam.

Sự xuất hiện quá đơn lẻ và quá hạn chế của các tác phẩm văn học Việt Nam trên thế giới đã làm cho cái tên Văn học Việt Nam không có trên bản đồ văn học thế giới.

Khi Việt Nam đổi mới thì đó cũng là lúc văn học Việt Nam bắt đầu chuyến đi lần thứ hai ra thế giới. Vào những năm 80 và 90 của thế kỷ trước, phần lớn những tác phẩm văn học Việt Nam được dịch ra thế giới là những tác phẩm mang yếu tố phản kháng. Người dịch ở các nước trên thế giới tập trung lựa chọn những tác phẩm có nội dung mà trước đó vì nhiều lý do chưa được viết và chưa được xuất hiện ở Việt Nam.

Những tác phẩm văn học này được các cá nhân nhà văn, dịch giả trong và ngoài nước lựa chọn chứ không phải do một tổ chức văn học hoặc các nhà xuất bản trong nước. Những tác phẩm được lựa chọn, dịch và xuất bản ở nước ngoài hầu như chỉ là các tác phẩm văn xuôi mà thơ chỉ như là những trường hợp ngoại lệ hoặc quá đặc biệt.

Cho dù những tác phẩm được dịch và xuất bản ở nước ngoài lúc đó là những tác phẩm tạo được dư luận của bạn đọc trong và ngoài nước, nhưng nó cũng chỉ phản ánh được một phía của văn học Việt Nam đương đại.  

Thứ Năm, 30/11/2017 13:38

Báo Đất Việt trên Facebook
.
Sự Kiện