So sánh để lựa chọn

(Sự kiện) - Tổ chức và vận hành quyền lực giám sát của Quốc hội theo mô hình nào là một sự lựa chọn hệ trọng, nhưng khó khăn.

Cho dù, các mô hình có sẵn trên thế giới là khá phong phú, chúng đều không được thiết kế theo đơn đặt hàng của chúng ta. Cũng giống như việc sắm giầy, càng nhiều mẫu mã thì càng khó lựa chọn.

Rủi ro là chúng ta có thể chạy hụt hơi theo mốt của thiên hạ. Trong khi đó loại giầy mốt nhất chưa chắc đã vừa với đôi chân của chúng ta. Nhưng tại sao lại đặt vấn đề sắm giầy nếu chúng ta vẫn đang có một đôi?

Các hội thảo về hoạt động giám sát của Quốc hội lâu nay đã để lại khá nhiều băn khoăn về “đôi giầy” mà chúng ta đang có. Điều đáng băn khoăn nhất, có lẽ, là kích cỡ khổng lồ của nó.

Ở Thụy Điển (và các nước phát triển khác), giám sát của Quốc hội được coi là việc kiểm soát quyền lực hành pháp. Ở Việt Nam, giám sát của Quốc hội được hiểu là giám sát tối cao hoạt động của tất cả các cơ quan nhà nước. Cách tiếp cận của chúng ta làm cho phạm vi giám sát của Quốc hội mở ra rất rộng. Và Quốc hội nước ta phải làm rất nhiều việc mà Quốc hội Thuỵ Điển không nhất thiết phải làm. Cụ thể là:

- Quốc hội Thuỵ Điển không giám sát nguyên thủ quốc gia. Ở  nước này nguyên thủ quốc gia là nhà Vua. Nhà Vua chỉ làm chức năng nghi lễ và biểu tượng, mà không có quyền lực thực tế. Không có quyền lực thì không phải giám sát. Tuy nhiên, về nguyên tắc, có quyền lực thì khó trở thành biểu tượng.

Lý do được người châu Âu đưa ra là: “Quyền lực dẫn đến sự đồi bại. Quyền lực tuyệt đối dẫn đến sự đồi bại tuyệt đối”. Có thể đây là một lý do khá cực đoan. Tuy nhiên, việc sử dụng quyền lực là dễ phạm sai lầm và khó vừa lòng được tất cả mọi người là điều có thật.

Để nguyên thủ quốc gia có thể trở thành biểu tượng cho dân tộc (và phục vụ như chiếc van an toàn cuối cùng của hệ thống), nhiều nước đã để cho các nhân vật này đứng ngoài vòng chính trị. Những ví dụ cụ thể là Nữ Hoàng Anh, Hoàng đế Nhật Bản, Vua Thái lan, Tổng thống Đức, Tổng thống Ấn Độ v.v.

Thực tế, chế định nguyên thủ quốc gia ở ta cũng được thiết kế nghiêng về mô hình nói trên, mặc dù Hiến pháp cũng lại trao cho Chủ tịch nước một số quyền nhất định.

- Quốc hội Thuỵ Điển không giám sát tư pháp. Toà án là chế định hoạt động theo quy trình pháp lý. Quốc hội là chế định hoạt động theo quy trình chính trị. Vì vậy, giám sát toà án là một công việc khó khăn và ít có tính khả thi đối với Quốc hội.

Trên thực tế, sự đúng đắn của hoạt động xét xử chủ yếu được xác định bởi quy trình tố tụng. Giám sát việc tuân thủ quy trình này là cần thiết. Tuy nhiên, Quốc hội không phải là công cụ có ích để  làm công việc này.

Để giúp Quốc hội phải có một cơ quan chuyên môn (được gọi là Ombudsman). Thông qua báo cáo của cơ quan này, Quốc hội có thể tác động lên toà án bằng cách sửa đổi và hoàn thiện các quy phạm pháp luật về tố tụng, chứ không can thiệp trực tiếp vào các phán quyết của toà án.

- Quốc hội Thuỵ điển không giám sát chính quyền địa phương. Về nguyên tắc, đã có chính quyền trung ương và chính quyền địa phương, thì đây là hai chủ thể khác nhau. Nếu không, các cử tri đã không nhất thiết phải đi bầu hai lần để một lần uỷ quyền cho trung ương và một lần uỷ quyền cho địa phương.

Chính quyền địa phương vì vậy không phải là cánh tay nối dài của chính quyền trung ương, cũng không phải là cơ quan đại diện của chính quyền trung ương. Như vậy, Quốc hội không đương nhiên có quyền giám sát vào những việc mà cử tri chỉ uỷ quyền cho hội đồng địa phương.

Vấn đề đặt ra là nếu hội đồng địa phương thông qua những văn bản quy phạm pháp luật trái với luật pháp của quốc gia và ảnh hưởng đến lợi ích của người dân thì làm thế nào? Trước hết, không có một hội đồng địa phương nào đủ ngây thơ để chấp nhận một rủi ro như vậy. Việc ban hành một văn bản sai trái sẽ đồng nghĩa với việc bị cử tri loại bỏ trong cuộc bầu cử sắp tới.

Ngoài ra, người dân có thể kiện ra toà án, và nếu việc vi phạm pháp luật là có thật thì toà án sẽ huỷ bỏ văn bản nói trên. Một cơ chế giám sát như vậy vừa không ôm đồm đối với Quốc hội, vừa thiết thực và phù hợp với những điều có thật trong cuộc sống.

Thứ Sáu, 18/12/2015 09:54

Van Kien Dai Hoi
Báo Đất Việt trên Facebook
.
Sự Kiện