Chậm thu phí không dừng: Phê bình, rút kinh nghiệm chưa đủ...

(Tin tức thời sự) - Dự án thu phí không dừng, sau nhiều năm triển khai vẫn chưa thể hoàn thành, cho thấy năng lực yếu kém của Bộ GTVT trong quản lý.

Đó là nhận định của TS Nguyễn Xuân Thủy, nguyên Giám đốc Nhà xuất bản Giao thông khi trao đổi với Đất Việt về dự án thu phí tự động không dừng.

Đừng rút kinh nghiệm suông

PV: - Bộ trưởng Bộ GTVT Nguyễn Văn Thể vừa ký báo cáo gửi Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về việc triển khai hệ thống thu phí dịch vụ sử dụng đường bộ theo hình thức điện tử tự động không dừng (ETC). Tại văn bản này, với vai trò lãnh đạo, chỉ đạo việc tổ chức triển khai hệ thống thu phí tự động không dừng, Bộ trưởng và Thứ trưởng phụ trách dự án kiểm điểm tự nhận hình thức nghiêm khắc phê bình, rút kinh nghiệm về việc không đảm bảo tiến độ triển khai.

Thưa ông, ông đánh giá như thế nào về động thái thể hiện trách nhiệm người đứng đầu của Bộ trưởng GTVT?

TS Nguyễn Xuân Thủy: - Dự án thu phí tự động không dừng đã kéo dài nhiều năm và không đảm bảo tiến độ như chỉ đạo của Thủ tướng mà Bộ trưởng GTVT chỉ phê bình, rút kinh nghiệm thì chưa đủ.

Thu phí tự động không dừng thể hiện sự minh bạch, công bằng, khoa học và giảm bớt sự lãng phí, thất thoát tiền của của người dân, mà sự thất thoát ấy được thể hiện rõ qua kết quả kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước khi kiến nghị xử lý tài chính hàng nghìn tỷ đồng, giảm thời gian thu phí hàng trăm năm đối với các dự án BOT.

Bộ trưởng liệt kê nhiều khó khăn, vướng mắc khiến dự án thu phí tự động không dừng khó hoàn thành, nhưng cũng khó chứng minh được những khó khăn, vướng mắc đó là đúng, dù Bộ trưởng là người chịu trách nhiệm trước Nhà nước, trước nhân dân.

Cham thu phi khong dung: Phe binh, rut kinh nghiem chua du...
Chuyên gia giao thông Nguyễn Xuân Thủy

Để xác định trách nhiệm của từng cá nhân, tập thể để chậm tiến độ triển khai hệ thống thu phí tự động không dừng cần phải có một tiêu chí, một chế tài rõ ràng, từ đó xác định mức độ xử lý phù hợp.

Ví dụ, giao 1 năm phải làm xong mà bị chậm 3 tháng thì có thể bị khiển trách, chậm 6 tháng có thể bị kiểm điểm, nhưng chậm tới 3-4 năm thì không thể chỉ rút kinh nghiệm suông được. Đặc biệt, Chính phủ và người dân rất mong muốn chống thất thoát, chống tham nhũng, chống lợi ích nhóm, mà hình thức thu phí thủ công là một điều kiện, môi trường tốt để tạo ra lợi ích nhóm, thất thoát.

Tôi rất ngạc nhiên khi nhiều doanh nghiệp BOT kêu thiếu tiền, doanh thu thực tế thấp hơn so với doanh thu dự báo trong phương án tài chính và xin được tăng phí BOT sau dịch Covid-19. Điều đó hết sức vô lý, bất thường và không thể chấp nhận được. Kết quả các cuộc thanh tra, kiểm toán đều cho thấy thất thoát rất lớn từ hình thức thu phí thủ công. Cho nên, cách khách quan nhất là phải nhanh chóng chuyển sang thu phí tự động không dừng.

Cũng cần nhắc lại rằng, công nghệ thu phí tự động không dừng hết sức đơn giản, đã được nhiều nước áp dụng vì nó lợi về thời gian, chi phí và quan trọng là minh bạch, bảo đảm sự công bằng, giảm bớt thất thoát. Việt Nam không cần sáng tạo, chỉ cần bê nguyên về làm. Thế nhưng, dù Thủ tướng đã chỉ đạo, việc triển khai thu phí tự động vẫn chậm.

Bộ GTVT là cơ quan quản lý cao nhất của Nhà nước trong lĩnh vực giao thông vận tải, được Chính phủ giao quyền triển khai thực hiện dự án này, có thể nói là “quyền sinh, quyền sát” trong tay, vậy tại sao Bộ không đưa ra được một cơ chế hay chế tài thực sự quyết liệt để thực hiện?

Việc Bộ GTVT lựa chọn Công ty TNHH Thu phí tự động VETC làm đơn vị độc quyền cung cấp dịch vụ thu phí tự động không dừng là quyền của Bộ, nhưng không thể “khoán trắng” cho VETC muốn làm hay không thì tùy, được chăng hay chớ, mà phải có sự phối hợp giữa VETC với Bộ GTVT, Tổng cục Đường bộ, có một chế tài cương quyết, biện pháp hợp lý, khoa học, có lý có tình, kết hợp cùng với công an xử lý. Tương tự, đối với các chủ đầu tư trạm thu phí BOT, người dân và doanh nghiệp cũng vậy. Làm được thế, tôi tin rằng chỉ trong vòng 1 năm là có thể hoàn thành dự án.

Bởi vậy, trở lại với việc tự nghiêm khắc phê bình, rút kinh nghiệm của người đứng đầu Bộ GTVT, tôi nghĩ cần có những biện pháp cứng rắn, quyết liệt hơn, một chế tài rõ ràng quy trách nhiệm cụ thể. Có như vậy thì tất cả sẽ răm rắp thực hiện.

Liệu có lợi ích nhóm trong thu phí tự động không dừng?

PV: - Trong báo cáo gửi Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ GTVT đã thừa nhận những khó khăn khách quan và chủ quan khiến việc triển khai thu phí không dừng bị chậm trễ. Đáng lưu ý, một trong những lý do Bộ GTVT đưa ra chính là sự chậm trễ của VEC. Trong 5 tuyến cao tốc do VEC quản lý chỉ có 1 tuyến cao tốc Cầu Giẽ - Ninh Bình đã lắp đặt thiết bị; 4 tuyến còn lại chưa thể triển khai thực hiện do vướng mắc về nguồn vốn (Hiệp định vay vốn các dự án của VEC đã hết hạn) và chỉ đạo thực hiện (do VEC chuyển về Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp từ tháng 11/2018).

Lý do VEC không thực hiện lắp đặt hệ thống thu phí tự động không dừng mà Bộ GTVT đưa ra có đủ thuyết phục không, thưa ông? Bộ GTVT phải hóa giải vướng mắc trong chỉ đạo thực hiện do VEC chuyển về Ủy ban Quản lý vốn nhà nước như thế nào?

TS Nguyễn Xuân Thủy: - Tôi nghĩ công tác quản lý ở đây đang có vấn đề, mà cơ bản là nằm ở cơ chế điều hành thiếu cương quyết, không quyết đoán, không dám chịu trách nhiệm, thậm chí có hiện tượng lần lữa, ngầm đồng thuận với nhau kéo dài thời gian không muốn thực hiện.

Như đã nói ở trên, trách nhiệm trước hết thuộc về Bộ GTVT. Ở thời điểm VEC còn trực thuộc Bộ GTVT, cơ quan này đã không thể hiện được đúng vai trò, trách nhiệm cũng như tính quyết đoán của một cơ quan chủ quản nhà nước đối với một doanh nghiệp trực thuộc trong xử lý vấn đề.

Việc yêu cầu VEC hoàn thành mục tiêu lắp đặt hệ thống thu phí tự động không dừng là không có gì khó khăn nếu Bộ GTVT cương quyết, muốn làm tới cùng. Với vai trò của một cơ quan chủ quản, Bộ GTVT hoàn toàn có thể áp đặt mốc thời gian, đặt mục tiêu, buộc VEC phải thực hiện và hoàn thành. Nếu hết thời gian cho phép, VEC vẫn không hoàn thành mục tiêu, Bộ GTVT có quyền yêu cầu VEC tạm dừng thu phí cho tới khi doanh nghiệp hoàn thành nhiệm vụ, hoặc có thể xử phạt thật nặng đối với VEC.

Bên cạnh đó, Bộ GTVT có thể xử lý trách nhiệm với từng cá nhân, tập thể trong doanh nghiệp với lý do không hoàn thành mục tiêu, nhiệm vụ. Với những cá nhân làm sai, có ý đồ trì hoãn, kéo dài thời gian, lần lữa không thực hiện có thể cách chức, thay người khác.

Rõ ràng, việc này hoàn toàn nằm trong tầm tay của Bộ GTVT. Có sự chậm trễ trong chỉ đạo VEC triển khai thu phí tự động không dừng có nguyên nhân do thái độ thiếu kiên quyết của lãnh đạo ngành giao thông.

Thái độ ấy khiến dư luận không khỏi nghi ngờ có lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ trong công tác quản lý dẫn tới tình trạng trên bảo dưới không nghe. Bởi lẽ, khi còn quản lý VEC, Bộ GTVT đã không sốt sắng chỉ đạo đơn vị này hoàn thành nhiệm vụ, đến khi VEC chuyển sang Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp lại đưa ra lý do VEC thiếu tiền, vướng mắc trong chỉ đạo thực hiện nên chậm trễ triển khai thu phí tự động không dừng là không thuyết phục.

Bộ GTVT được Chính phủ giao cho cầm trịch dự án thu phí tự động không dừng, vậy Bộ hãy dùng quyền của mình để thúc đẩy VEC cũng như các chủ đầu tư trạm thu phí BOT lắp đặt, vận hành hệ thống thu phí tự động không dừng. Bộ phải ký phụ lục hợp đồng với VEC, trong phụ lục nêu rõ thời hạn buộc VEC phải thực hiện lắp đặt, triển khai thu phí tự động không dừng, nếu không hoàn thành thì Bộ GTVT sẽ không cho VEC thu phí nữa. Đến lúc ấy, thử hỏi VEC có chây ỳ, chậm trễ nữa hay không?

Cham thu phi khong dung: Phe binh, rut kinh nghiem chua du...
Bộ GTVT có công cụ trong tay mà không hoàn thành được dự án thu phí tự động không dừng thì phải chịu trách nhiệm

Người dân cần gì?

PV: - Bên cạnh đó, vẫn còn những câu hỏi liên quan tới sự chậm trễ triển khai hệ thống thu phí tự động không dừng, đó là sự ưu ái của Bộ GTVT với các doanh nghiệp BOT và những ẩn tình đằng sau nghi vấn các trạm BOT có muốn minh bạch hay không vẫn đang khiến dư luận băn khoăn. Theo ông, những nghi ngại trên có cơ sở không? Làm thế nào để xóa đi những nghi ngại này?        

TS Nguyễn Xuân Thủy: - Tại sao một chủ trương đúng đắn, một dự án đơn giản như vậy mà Bộ GTVT cứ rề rà mãi không xong? Người dân sẽ đặt câu hỏi tại sao phải kéo dài? Hay kéo dài quá trình thực hiện là có chủ đích?   

Bộ GTVT có thể xin Chính phủ cho phép các doanh nghiệp BOT được phép tăng giá vé nhằm cứu các dự án BOT giao thông đang gặp khó khăn do hụt doanh thu, trong khi người dân chưa hết khổ sở vì đại dịch Covid-19, thế nhưng Bộ lại chưa làm hết trách nhiệm, thiếu chế tài để buộc các chủ đầu tư trạm thu phí BOT phải lắp đặt hệ thống thu phí tự động không dừng.

Điều đó càng khiến người dân nghi ngờ có lợi ích nhóm ở đây. Rõ ràng lợi ích của thu phí tự động không dừng là lợi ích cho người dân, nhưng nó chưa hẳn đã cùng chiều, cùng mong muốn của lợi ích nhóm.

Bộ GTVT có dám tuyên bố với mọi người dân rằng: Bộ có quyền, có cơ chế, có đủ khả năng nhưng lại không nói được VETC, không nói được các chủ đầu tư trạm thu phí BOT? Chính là bởi năng lực quản lý kém, chưa điều hành hết trách nhiệm, thậm chí phía sau đó là gì nữa thì tôi nghĩ người dân nào cũng biết.

Về phía chủ đầu tư trạm thu phí BOT, nếu để thu phí thủ công thì họ còn nhập nhèm được doanh thu, và bởi chủ đích này nên họ viện nhiều lý do để chậm lắp đặt hệ thống thu phí tự động không dừng. Hiện nay, việc thu vé theo hình thức thủ công (vé giấy) rất khó quản lý chính xác số lượng xe qua trạm BOT, đồng nghĩa với việc khó giám sát số tiền thu được. Các chủ đầu tư BOT không muốn minh bạch chính là ở chỗ này.

Để dập tắt những ì xèo về lợi ích nhóm, cách đơn giản là Bộ hãy cứ công khai, minh bạch, có chế tài xử lý cương quyết, rõ ràng và dám chịu trách nhiệm trước người dân. Bộ GTVT phải lấy quyền lợi của người dân làm trung tâm, chứ không thể lấy quyền lợi của doanh nghiệp BOT và lợi ích nhóm để kéo dài được.

PV: - Trở lại với lời xin lỗi của Bộ trưởng Bộ GTVT, cá nhân ông có chờ đợi một lời xin lỗi có tính chất cụ thể hơn không? Và để xử lý triệt để vấn đề đã được Chính phủ nhắc nhở nhiều lần, Bộ GTVT cần phải hành động thế nào?

TS Nguyễn Xuân Thủy: - Phải nói rằng lời xin lỗi ấy là chưa đủ, cần xử lý mạnh hơn, cương quyết hơn để răn đe và cũng là để người dân không giảm niềm tin, đánh giá thấp năng lực lãnh đạo của Bộ GTVT.

Theo tôi, riêng với dự án đường sắt đô thị Cát Linh-Hà Đông và dự án thu phí tự động không dừng, lãnh đạo Bộ GTVT phải chịu trách nhiệm vì những sai sót quá rõ ràng, không thể bỏ qua được.

Dự án đường sắt Cát Linh-Hà Đông sau nhiều lần lỗi hẹn thì báo cáo mới nhất ra Quốc hội, Bộ trưởng Bộ GTVT tiếp tục cam kết đưa dự án đi vào vận hành khai thác trong thời gian “sớm nhất”, nhưng cũng không cho biết rõ thời gian “sớm nhất” sẽ là lúc nào. Nếu tổng thầu Trung Quốc cứ chây ì ra thì người dân cũng đành chịu, nhưng nguyên nhân của sự chậm trễ này, theo tôi, không phải vấn đề kỹ thuật mà chủ yếu là vấn đề thanh toán, quyết toán với nhau.

Trong khi đó, dự án thu phí tự động không dừng không phức tạp như dự án đường sắt Cát Linh-Hà Đông, chỉ bê nguyên công nghệ vào, “quyền sinh, quyền sát” trong tay Bộ GTVT mà không thể hoàn thành thì không thể chấp nhận được.

Tôi đã nhiều lần tham mưu rằng: Để hoàn thành dự án thu phí tự động không dừng thì trước hết Bộ cứ giao việc cung cấp dịch vụ thu phí tự động không dừng cho VETC, kèm theo đó phải có thời hạn nhất định và chế tài đi kèm. Ví dụ, trong 6 tháng phải làm xong, quá hạn mà VETC không hoàn thành thì phải chuyển cho doanh nghiệp khác làm và VETC sẽ bị phạt.

Thứ hai, đối với người dân, ban đầu người dân có thể bỡ ngỡ với hệ thống thu phí tự động không dừng thì trong 2-3 tháng đầu cho phép mở song song hai cửa thu phí thủ công và thu phí tự động không dừng. Đồng thời, thông báo cho người dân biết hết thời hạn nêu trên, tất cả chuyển sang thu phí tự động không dừng, ai có thẻ Etag thì đi, không có thẻ thì phải quay đầu xe, hoặc muốn đi tiếp thì phải nộp phạt. Việc này phải có lực lượng công an giám sát để đảm bảo thực hiện nghiêm túc, cũng giống như quy định đội mũ bảo hiểm vậy.

Nhiều ý kiến cho rằng người dân đã quen đội mũ bảo hiểm nên chấp hành nghiêm túc, nhưng quen chẳng qua là có CSGT đứng ra phạt mà thôi. Cho nên, nếu Nhà nước không có biện pháp kỷ luật, chế tài thưởng phạt rõ ràng thì việc gì người dân phải chấp hành dù mỗi người đều biết thu phí tự động không dừng là tốt.

Thứ ba, đối với vấn đề kinh phí thực hiện, cần có một cơ chế trong đó cho phép chiết khấu một tỷ lệ nhất định từ số tiền thu được từ bán vé qua trạm để thực hiện lắp đặt, vận hành thu phí tự động không dừng, tránh để chủ đầu tư trạm thu phí viện cớ tiền sử dụng vào việc khác, không có tiền lắp đặt hệ thống thu phí không dừng được. 
  
Điểm cuối cùng, dù có triển khai thu phí tự động không dừng thì Bộ GTVT cũng nên lập một hội đồng giám sát thu phí BOT vì người ta hoàn toàn có thể thay đổi phần mềm để che giấu doanh thu. Để đảm bảo khách quan, hội đồng này cần có đại diện Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.   

Thành Luân

Thứ Sáu, 05/06/2020 07:00

Báo Đất Việt trên Facebook
.
Sự Kiện