Tháo gỡ vướng mắc trong tích tụ ruộng đất, thu hồi đất

(Diễn đàn trí thức) - Luật Đất đai vô cùng quan trọng. Không phải chỉ sửa mỗi Luật Đất đai mà phải sửa đổi, bổ sung các luật liên quan để tạo sự đồng bộ, thống nhất.

Ngày 8/7, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) đã tổ chức diễn đàn Khuyến nghị một số nội dung trọng tâm cần sửa đổi, bổ sung trong Luật Đất đai 2013.

Diễn đàn đã nhận được 10 báo cáo và rất nhiều ý kiến phát biểu, tập trung vào các nội dung chính cần sửa đổi, bổ sung trong Luật Đất đất 2013, trong đó có nội dung liên quan đến phân loại đất đai, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất để đảm bảo tích tụ đất đai; thu hồi, bồi thường đất; chính sách thuế đất; khung giá đất; giải quyết khiếu nại, tố cáo; điều tra, đánh giá thống kê về đất đai để xây dựng cơ sở dữ liệu về đất đai...

Tích tụ đất đai là tất yếu

Tích tụ và tập trung đất đai là một trong những nội dung được các diễn giả bàn nhiều tại diễn đàn khoa học của VUSTA. Các ý kiến khẳng định, tích tụ, tập trung đất nông nghiệp là cần thiết, quan trọng tạo tiền đề để phát triển nông nghiệp sản xuất lớn, công nghệ cao, để nâng cao năng suất trên một đơn vị đất canh tác, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả, nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp.

Về bình diện xã hội thì tích tụ và tập trung ruộng đất sẽ góp phần làm giảm chi phí xã hội. Nó dễ dàng hơn cho việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng ở khu vực nông thôn như đường, thuỷ lợi…Tích tụ và tập trung ruộng đất sẽ thúc đẩy các vùng sản xuất chuyên canh mang tính thương mại, đồng thời các chính sách nông nghiệp của vùng cũng được thực hiện một cách dễ dàng hơn. Sự mở rộng của tích tụ, tập trung đất nông nghiệp sẽ góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế khu vực nông thôn theo hướng phân công lại lao động trong nông nghiệp. 

Theo TS Nguyễn Đình Bồng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Đất Việt Nam, quá trình tích tụ ruộng đất của hộ gia đình ở Việt Nam đang diễn ra với quy mô nhỏ, việc sử dụng đất nông nghiệp manh mún theo quy mô hộ tiểu nông sản xuất tự cấp tự túc chiếm ưu thế làm cho việc sử dụng đất kém bền vững và ít hiệu quả.

Số liệu ước tính cho thấy, bình quân diện tích đất sản xuất nông nghiệp/hộ gia đình sản xuất nông nghiệp giai đoạn 2005-2020 đạt 0,94-1,21 ha/hộ, đất lúa 0,39-0,47ha/hộ.

Tương tự, quy mô tập trung ruộng đất ở nước ta còn nhỏ, HTX, doanh nghiệp sản xuất nông nghiệp có số lượng khán hiều nhưng quy mô sử dụng đất thấp. Các hình thức dồn điền đổi thửa đặc biệt xây dựng cánh đồng lớn với các mô hình liên doanh liên kết khác nhau áp dụng chủ yếu đối với đất sản xuất nông nghiệp trồng cây hàng năm (lúa, ngô, mía) và  trồng cây lâu năm, chăn nuôi gia súc quy mô nhỏ.

PGS.TS Nguyễn Thị Nga (Trưởng Bộ môn Luật Đất đai, Đại học Luật Hà Nội) trong  tham luận gửi tới diễn đàn nêu rõ, pháp luật hiện hành về tích tụ, tập trung đất nông nghiệp đã được quy định, song chưa thực sự rõ ràng, cụ thể, thiếu những quy định hoặc có những quy định chưa phù hợp đã làm cho việc thực thi trên thực tế gặp nhiều khó khăn, nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp. 

Đơn cử, Luật Đất đai 2013 quy định nhiều phương thức tập trung, tích tụ đất đai để tổ chức phát triển sản xuất nông nghiệp nhưng lại chưa có quy định để hướng dẫn thực hiện đầy đủ và cụ thể, nhất là chính sách khuyến khích áp dụng các phương thức mang lại hiệu quả kinh tế cao nhưng ít có tác động tiêu cực đến quyền và lợi ích của người sử dụng đất.

Thực tế, thời gian qua mỗi địa phương thực hiện cách thức tích tụ và tập trung khác nhau, với cơ chế quản lý và kiểm soát khác nhau trên cơ sở sự thống nhất của chính quyền địa phương với nhà đầu tư và người nông dân không phản đối. Thực hiện đó mang tính thử nghiệm mà chưa thực sự trở thành hoạt động chính quy, bài bản. Vì vậy, một số địa phương hoạt động không hiệu quả, rủi ro nhưng không phân định được trách nhiệm thuộc về ai, cuối cùng, người nông dân vẫn là người thiệt thòi nhất. 

Bởi vậy, bà Nga đề nghị phải có khái niệm rõ ràng, cụ thể về tích tụ và tập trung đất nông nghiệp để người dân và doanh nghiệp, người thực thi pháp luật về vấn đề này không bị nhầm lẫn, nhằm thực hiện đúng, đầy đủ và có hiệu quả vấn đề này trên thực tế. Tránh tình trạng lợi dụng khái niệm chưa cụ thể, mục đích không rõ ràng để đầu cơ, thâu tóm đất nông nghiệp ở các vùng nông thôn. Quy định rõ các nguyên tắc, cụ thể điều kiện để thực hiện tích tụ và tập trung đất đai.

Thao go vuong mac trong tich tu ruong dat, thu hoi dat
Quang cảnh diễn đàn khoa học

Bồi thường, thu hồi đất: Chuyện nổi cộm, gây khiếu kiện nhiều nhất

Các diễn giả cùng chung nhận định rằng, pháp luật quy định giá đất hiện nay rất bất hợp lý: giá thu hồi, đền bù cho người dân thì rất thấp, nhưng giá bán đất từ các dự án thì rất cao nên người có đất bị thu hồi rất thiệt thòi, Nhà nước cũng không được lợi mà chỉ có khâu trung gian là thu lợi lớn. Từ đây cũng đã phát sinh tiêu cực, tham nhũng, lợi ích nhóm; đồng thời phát sinh nhiều khiếu nại, khiếu kiện, tranh chấp đất đai.

Vì vậy, cần phải nghiên cứu quy định giá đền bù đất cho người dân sát với giá thị trường và khắc phục những bất cập nêu trên.

Ông Trần Ngọc Hùng, Chủ tịch Tổng hội Xây dựng Việt Nam cho biết, theo quy định của luật, thu hồi đất thuộc thẩm quyền HĐND cấp tỉnh nhưng trong thực tế với hàng ngàn, hàng vạn dự án khác nhau HĐND cấp tỉnh không thể có điều kiện xem xét quyết định (nhất là các dự án thuộc diện chỉnh trang đô thị, khu dân cư nông thôn, dự án công ích). 

"Trong thực tế, quyền thu hồi đất này chỉ nằm ở một số đơn vị tham mưu và người có chức có quyền thiếu hẳn quy chế công khai minh bạch, dân chủ, giám sát của cộng đồng, đa số trường hợp thực hiện theo cơ chế xin-cho, không đấu thầu gây tổn thất rất lớn, tạo điều kiện cho tham ô, tham nhũng và lợi ích nhóm", ông Trần Ngọc Hùng đánh giá thẳng thắn. 

Bên cạnh đó, các tiêu chí thu hồi cũng chưa được quy định rõ ràng khiến việc thu hồi đất diễn ra tràn lan, mọi đối tượng đều có thể bị thu hồi. Bởi vậy, ông Hùng đề nghị cần có các tiêu chí thu hồi đất để tránh tình trạng chiếm đoạt lợi ích của nhóm người hộ gia đình bị thu đất để giao cho chủ đầu  t ư khác chiếm dụng quyền sử dụng để kinh doanh kiếm lời.

Chung quan điểm, TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam chỉ rõ, Hiến pháp 2013 tại điều 53-54 đã có quy định Nhà nước thu hồi trong trường hợp cần thiết do luật định (chủ yếu là trong Luật Đất đai) song trong Luật Đất đai 2013 quy định không rõ và không chuẩn xác (điều 61-62-63-64-65) nên ông đề nghị nghiên cứu để sửa đổi, làm rõ khi thu hồi từng mục tiêu cụ thể.

Cùng với đó, phải xác định việc thu hồi cần thiết theo cấp thẩm quyền phê duyệt dự án (Luật Đất đai 2013) hay theo chức năng, mục đích sử dụng đất của dự án.

Đối với vấn đề nổi cộm bồi thường khi thu hồi đất, ông Nghiêm đề nghịchỉnh sửa điều 74-75-76 đến 82 của Luật Đất đai; làm rõ các khái niệm vì lợi ích quốc gia, công cộng, khái niệm đất ở khi bồi thường (điều 79)…

Riêng thu hồi đất ở, theo vị chuyên gia, cần xác định khung quy định để các văn bản hướng dẫn tuân thủ, phù hợp với thực tiễn Nhà nước đã có nhiều hình thức công nhận khác nhau, nhất là khi cải tạo đô thị hiện hữu (như thu hồi, thu mua, góp vốn..). Mỗi trường hợp cần có phương án bồi thường hỗ trợ khác nhau, trong sửa đổi luật lần này cần xác định nguyên tắc chung và cơ quan quyết định có thẩm quyền để sửa các thông tư hướng dẫn như thông tư 37/2017/TT-BTNMT.

Nói thêm về vấn đề thu hồi đất, ông Phan Văn Ngọc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cộng đồng nông thôn (CCRD) cho biết, các Nghị định 43/2014/NĐ-CP và Nghị định 01/2017/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Đất đai của Chính phủ đã thu hẹp phạm vi chuyển dịch đất đai tự nguyện. 

Các dự án đầu tư đều thực hiện theo cơ chế Nhà nước thu hồi đất (chuyển dịch đất đai bắt buộc), như vậy cơ chế chuyển dịch đất đai tự nguyện trên thực tế không còn giá trị. 

"Đất được thu hồi để làm dự án hay phục vụ nhiều mục đích khác nhưng cần nhớ rằng người dân vẫn cần phải sống. Nhiều dự án được thành lập, người dân vì nhiều lý do như không đủ năng lực, trình độ, kỹ thuật để vào làm ở dự án nên bị đẩy ra đường. Bản thân doanh nghiệp không có nghĩa vụ phải "nuôi" người dân nên nó đã gây ra nhiều biến động không hồi kết", ông Phan Văn Ngọc lưu ý.

Ông đề nghị cơ chế Nhà nước thu hồi đất chỉ áp dụng cho các dự án đầu tư công không sinh lợi. Nhà nước bồi thường bằng đất cùng loại, hoặc bằng đất khác loại, nhà ở, cơ sở sản xuất kinh doanh hoặc bằng tiền có giá trị tương đương tùy theo sự lựa chọn của người bị thu hồi đất.

Bên cạnh đó, giá đất áp dụng để tính toán giá trị bồi thường phải do tổ chức định giá đất độc lập thực hiện; Hội đồng thẩm định phải có đủ thành phần, kể cả đại diện người bị thu hồi. Phải tham khảo ý kiến của các tổ chức xã hội, chuyên gia, người dân về việc giải quyết hợp lý việc tái định cư. 

Giao tòa án nhân dân giải quyết tranh chấp đất đai

Bàn về vấn đề giải quyết tranh chấp đất đai, xử lý vi phạm pháp luật đất đai, ông Đặng Đình Luyến, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội cho biết, pháp luật hiện hành quy định khá đầy đủ về giải quyết tranh chấp đất đai và xử lý vi phạm pháp luật về đất đai.

Tuy nhiên, thực tiễn thi hành cho thấy hiệu lực, hiệu quả giải quyết tranh chấp đất đai và xử lý vi phạm pháp luật về đất đai không cao, còn nhiều hạn chế. Vì vậy, cần nghiên cứu để đưa ra một cơ chế mới giải quyết tranh chấp đất đai, xử lý vi phạm pháp luật về đất đai có hiệu quả hơn, đáp ứng yêu cầu thực tiễn đặt ra.

Phân tích cụ thể, ông Luyến cho hay, Điều 203 của Luật Đất đai 2013 vừa giao cho TAND vừa giao cho người đứng đầu cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai.

"Đây là cơ chế tạo thuận lợi cho các bên tranh chấp lựa chọn nơi giải quyết, nhưng pháp luật giao cho người đứng đầu cơ quan quản lý nhà nước (Chủ tịch UBND cấp huyện, cấp tỉnh) giải quyết là vấn đề cần phải cân nhắc lại, vì chủ tịch 2 cấp này rất bận nhiều công việc quản lý nhà nước, hơn nữa pháp luật cũng không quy định rõ trình tự, thủ tục giải quyết như thế nào và thực tiễn việc giải quyết tại cơ quan quản lý nhà nước cũng còn nhiều hạn chế", ông Luyến nêu rõ và đề nghị nghiên cứu quy định giao cho TAND có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp đất đai, mà không giao cho Chủ tịch UBND cấp huyện, cấp tỉnh nữa.

Cùng với đó, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội đề xuất cần quy định rõ các hình thức, biện pháp xử lý đối với các cơ quan có thẩm quyền khi có vi phạm pháp luật, quyết định sai trong việc quy hoạch, kế hoạch, giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất...

Thành Luân

Thứ Năm, 09/07/2020 07:26

Đọc nhiều nhất
Báo Đất Việt trên Facebook
.
Sự Kiện