Tích tụ ruộng đất: Đừng bần cùng hóa người không còn đất

(Diễn đàn trí thức) - Cần có cơ chế quản lý và chế tài để khi đã tích tụ đủ lớn, chủ đầu tư phải giải quyết được vấn đề việc làm, sử dụng đúng mục đích, ...

Đóng góp ý kiến xung quanh một số nội dung cần sửa đổi, bổ sung trong Luật Đất đai 2013 tại diễn đàn khoa học do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) tổ chức, ông Trương Quốc Cần, Viện trưởng Viện Tư vấn Phát triển Kinh tế Xã hội Nông thôn và Miền núi đã đề cập đến vấn đề tích tụ, tập trung đất nông nghiệp.

Theo ông Cần, Nhà nước có nhiều chính sách thúc đẩy, khuyến khích tích tụ đất đai nhưng còn chậm, đồng thời khi làm rồi mới thấy có sự không nhất quán giữa luật và chính sách. Có nhiều chính sách thúc đẩy tích tụ đất đai, nhưng luật lại có nhiều điều kiện bị hạn chế. Vậy định hình quan điểm sử dụng đất nông nghiệp ở Việt Nam là thế nào để có sự nhất quán giữa luật và các chính sách đi kèm?

Trả lời câu hỏi này, Viện trưởng Viện Tư vấn Phát triển Kinh tế Xã hội Nông thôn và Miền núi dẫn câu của người xưa mô tả về đất nước Việt Nam: "Tam sơn, tứ hải, nhất phần điền", cho thấy Việt Nam chỉ có một phần đất nông nghiệp.

"Chúng ta vẫn nói Việt Nam có thế mạnh nông nghiệp nhưng khi tra cứu số liệu thống kê giữa các nước thì hóa ra không phải, đó có lẽ chỉ là một cách nói quá lên và tự tin quá mà thôi.

Nếu tính bình quân đầu người ở Mỹ, Úc, một nông trại có diện tích hàng trăm ha, Nhật Bản từ 3-5ha, còn Việt Nam chỉ có 0,39ha đất lúa/người và 1ha/người nếu tính cả đất rừng và đất khác", ông Cần dẫn chứng.

Bởi sự hạn hẹp này nên theo ông Cần, tiêu chí đầu tiên để xác định sử dụng đất nông nghiệp phải là phục vụ mục tiêu an sinh xã hội, rồi mới tới mục tiêu "hóa rồng, hóa hổ".

Thứ hai, quy mô tích tụ như thế nào là vừa phải? Qua các phân tích của WB hay một số thống kê, quy mô sử dụng đất lúa tối ưu nhất hiện nay là 3-5ha. Như vậy, Nhà nước muốn thúc đẩy tích tụ thì cần thúc đẩy để nông dân tích tụ dần, từ quy mô 0,3ha lên thành 3-5ha là tối ưu.

"Bởi vậy, khi dự thảo đặt ra tiêu chí phải từ 20ha trở lên mới coi là tích tụ đất đai và mới có chính sách hỗ trợ cũng có nghĩa là tất cả nông dân muốn tích tụ từ 0,3ha lên 3-5ha đều nằm ngoài chính sách", ông Trương Quốc Cần chỉ rõ. 

Đề cập đến vấn đề hạn điền, theo vị chuyên gia, hiện nay nhiều hộ nông dân muốn mua đất nhưng họ còn băn khoăn, lo lắng. Lý do không phải vì hạn điền, bởi hạn điền chỉ là "câu chuyện tâm lý", còn thực tế đều có thể lách được, mà là vì nếu sau 50 năm hạn điền, họ mua đất rồi, đất đó thuộc về ai?

"Nhà nước cần có cơ chế, chế tài quản lý để khi đã tích tụ đủ lớn thì chủ đầutư/hộ nông dân phải giải quyết được vấn đề việc làm, sử dụng đúng mục đích, tránh tích tụ một cách méo mó, không theo cơ chế thị trường, làm bần cùng hóa một số hộ dân không còn đất", Viện trưởng Viện Tư vấn Phát triển Kinh tế Xã hội Nông thôn và Miền núi lưu ý.

Tich tu ruong dat: Dung ban cung hoa nguoi khong con dat
TS Nguyễn Đình Bồng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Đất Việt Nam phát biểu tại diễn đàn

Một trong những hình thức tích tụ ruộng đất đã diễn ra trong thực tế nhiều năm qua là các hộ nông dân tự nguyên góp đất trồng cây cao su ở Sơn La.

Theo bà Nguyễn Thanh Huyền (Sở TN-MT tỉnh Sơn La), chương trình phát triển cây cao su được Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam phối hợp với tỉnh Sơn La triển khai từ năm 2007.  Đến nay, số hộ góp đất trồng cây cao su khoảng 6.900 hộ, trong đó gần 60% số hộ góp trên 50% diện tích, số còn lại góp dưới 50% diện tích đất sản xuất nông nghiệp của các hộ.

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai thực hiện, do trong Luật Đất đai chỉ quy định góp vốn bằng quyền sử dụng đất mà chưa quy định cụ thể cơ chế góp vốn thế nào để đảm bảo quyền lợi của người góp vốn dẫn đến khi triển khai chương trình, tỉnh Sơn La đã bàn hành nhiều cơ chế chính sách đặc thù của địa phương mà chưa được luật hóa cũng như cụ thể hóa trong các văn bản hướng dẫn thi hành.

Bởi vậy, quyền lợi của người góp đất chưa được đảm bảo dẫn đến tình trạng có những hộ gia đình, cá nhân góp vốn bằng quyền sử dụng đất khiếu nại về phần lợi ích tức họ nhận được chưa rõ ràng, minh bạch.

Theo đó, có những diện tích cây cao su bị chết hoặc có diện tích cây chậm sinh trưởng, phát triển, hoặc có diện tích cây cao su đến tuổi sinh trưởng, còn công ty liên tục báo lỗ dẫn đến một năm, các hộ gia đình, cá nhân nhận được lợi tức chỉ 50 triệu trở xuống/hộ/năm., thấp hơn nhiều so với các loại hình phát triển nông nghiệp khác, đặc biệt là phát triển cây ăn quả,

Hệ quả là xảy ra tình trạng các hộ cố tình chặt cây cao su, làm thiệt hai cho chính công ty trồng cây cao su.

"Sơn La đã làm việc thường xuyên với Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam và có định hướng tháo gỡ. Thủ tướng cũng đã có chương trình thí điểm hướng dẫn góp vốn nhưng quyết định này chỉ có tính chất thí điểm, chế tài xử lý không có, dẫn đến tỉnh Sơn La khi triển khai gặp vướng mắc, khó đảm bảo quyền lợi của người dân khi góp vốn", bà Huyền nêu rõ thực tế tại tỉnh nhà. 

Về tích tụ, tập trung đất đai, Nghị định 57/2018 do Bộ KH-ĐT có tham mưu, trình Chính thủ có quy định điều khoản tập trung và tích tụ đất đai, nhưng không giải thích rõ thế nào là tập trung, thế nào là tích tụ dẫn đến địa phương phải cụ thể hóa nội dung này.

Tuy nhiên, khi địa phương tham chiếu sang luật thì luật không quy định, cuối cùng đành phải "treo" nội dung này. Ngoài ra, khi dự thảo Nghị quyết HĐND tỉnh quy định về cơ chế chính sách thì Sở Tư pháp nói luật không quy định nên địa phương  không được phép quy định về nội dung tích tụ, tập trung đất đai.

"Sơn La cần quỹ đất rộng để phát triển cây nông nghiệp mô hình công nghệ cao nên chúng tôi rất mong chờ các cơ quan soạn thảo cố gắng sửa đổi Luật Đất đai sớm để đưa nội dung này vào", đại diện Sở TN-MT tỉnh Sơn La nói.

Khuyến nghị về nội dung hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất, TS Nguyễn Đình Bồng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Đất Việt Nam đề nghị không quy định hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất.

Theo quy định hiện hành, hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất (QSDĐ) của hộ gia đình, cá nhân: Đối với đất trồng cây hàng năm không quá 20ha (các vùng), 30 ha (vùng ĐBSCL, Đông Nam Bộ); Đất trồng cây lâu năm không quá 100 ha (đồng bằng), không quá 300 ha (trung du, miền núi) ; Đất rừng sản xuất, rừng phòng hộ không quá 300 ha.

"Hạn mức nhận chuyển QSDĐ  theo quy định hiện hành  là rất lớn so với quy mô sử dụng đất và khả năng tích tụ ruộng đất  của đa số hộ gia đình, cá nhân, tuy nhiên cũng là hạn chế đối với một số ít hộ nông dân có kinh nghiệm và có khả năng sử dụng đất hiệu quả", ông Bồng nhận xét và cho hay, theo xu hướng phát triển thì số hộ gia đình, cá nhân sản xuất nông nghiệp (SXNN) sẽ giảm dần vì không  đáp  ứng  yêu cầu SXNN hàng hóa,  thay vào đó là sự phát triển của các trang trại SXNN, tiếp đến doanh nghiệp SXNN sản xuất quy mô lớn, tập trung có khả năng kết nối với thị trường trong và ngoài nước. Do đó, hạn mức nhận chuyển QSDĐ  theo quy định hiện hành có thể là rào cản cho quá trình này 

"Không quy định hạn mức nhận chuyển quyền sử dụng đất sẽ khuyến khích thị trường quyền sử dụng đất phát triển, thúc đẩy quá trình tích tụ, tập trung đất nông nghiệp, đất nông nghiệp được sử dụng hiệu quả hơn", Phó Chủ tịch Hội Khoa học Đất Việt Nam nhận xét.

Thành Luân 

Thứ Bảy, 11/07/2020 08:23

Đọc nhiều nhất
Sự Kiện