GS Nguyễn Ngọc Lung: 'Điều tiết thủy điện theo bản năng'

(Khoa học) - "Hạ du lũ chồng lũ là do con người điều tiết thủy điện theo bản năng chứ không theo dòng chảy"

Lũ lụt có tác động của con người

GS Nguyễn Ngọc Lung - Viện trưởng Viện Quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng cho rằng, phát biểu của Tổng cục lâm nghiệp mới đây cho rằng, lũ lụt miền Trung không phải do phá rừng làm thủy điện mà do biến đổi khí hậu không sai nhưng chưa đủ.

GS Nguyen Ngoc Lung: 'Dieu tiet thuy dien theo ban nang'
Nhiều tỉnh miền Trung đang vẫn ngập chìm trong nước lũ. Ảnh: Quân đội nhân dân

Vị GS phân tích, Việt Nam là 1 trong 6 nước trên thế giới chịu tác động lớn nhất của biến đổi khí hậu 4 năm gần đây. Miền Trung lại là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất tại Việt Nam và cũng là vùng chịu ảnh hưởng nặng nhất của thế giới.

Về nguyên nhân khách quan, phát biểu của lãnh đạo tổng cục không sai, bởi, đó là quy luật tự nhiên con người rất khó khắc phục. Hơn nữa, miền Trung với yếu tố địa hình phức tạp vừa dốc, vừa hẹp, tốc độ thoát nước nhanh nên nguy cơ rủi ro càng lớn.

Mặc dù vậy, cũng cần phải xem xét cả sự tác động của con người, cụ thể việc phát triển quá nhiều thủy điện nhỏ.

Lẽ ra, khi phát triển thủy điện cần phải có khảo sát, quy hoạch rõ ràng trên một dòng sông được làm bao nhiêu thủy điện, quy mô, công suất thế nào đều phải được quy định rõ. Ví dụ, trên một dòng sông chỉ làm 5 hay 10 thủy điện và phải cam kết với nhau cùng điều tiết nước trong mùa mưa hay mùa khô, cùng vì sự nghiệp phát triển chung của đất nước hơn là vì nhà máy. Theo nguyên tắc, việc xả lũ sẽ vận hành theo quy luật thác nước, nhà máy trên xả nước, nhà máy dưới phải xả theo. Như vậy, việc quản lý xả lũ thủy điện có liên quan giữa nhà máy trên và nhà máy dưới của dòng sông (lưu vực - PV), vì vậy, quản lý nước của các nhà máy thủy điện không thể quản lý theo từng nhà máy mà phải quản lý theo lưu vực.

Nếu điều tiết thống nhất trên cả dòng, thì ngay đầu mùa lũ đã phải yêu cầu thủy điện giảm hẳn mực nước đi, như thế mưa có thêm nữa hay kéo dài vẫn khó có thể xảy ra tình trạng tràn đập hay vỡ đê, cũng không có nguy cơ gây thêm áp lực cho vùng hạ du, khiến lũ chồng lũ.

Tuy nhiên, xu hướng phát triển thủy điện ngày càng tùy tiện, quá nhiều nhà máy thủy điện vừa và nhỏ được xây dựng. Thủy điện lớn do nhà nước xây dựng và quản lý, thủy điện nhỏ do tư nhân đầu tư và quản lý. Thủy điện nhỏ xen kẽ thủy điện lớn. Thủy điện nào cũng vì quyền lợi của mình nên luôn giữ mực nước cao để bảo đảm cho công tác phát điện. Vì điều này, khi gặp mưa lũ lập tức an toàn hồ đập bị đe dọa, việc xả lũ không đúng quy hoạch tạo ra hiệu ứng tràn, đập trên xả, đập dưới phải xả theo, cuối cùng hạ du chính là nơi chịu khổ.

"Hạ du lũ chồng lũ là do con người điều tiết thủy điện theo bản năng chứ không theo dòng chảy", GS Nguyễn Ngọc Lung nhấn mạnh.

Không thể thay thế rừng tự nhiên

Tiếp theo, GS Nguyễn Ngọc Lung đề cập tới công tác quản lý nhà nước và cho rằng cũng đang có vấn đề.

Vị GS cho biết, hiện chúng ta đang chia làm hai cấp quản lý thủy điện. Nhà máy nào có công suất trên 10 MW thuộc nhà nước (Bộ TNMT thẩm định phê duyệt). Nhà máy công suất dưới 10 MW do cấp tỉnh phê duyệt.

"Quy định như vậy không khác gì "con voi sắp chui lọt lỗ kim", như vậy thì làm sao quản lý thống nhất được. 

Ví dụ, có 5 thủy điện lớn do nhà nước quy hoạch, xây dựng thì quản lý được 5 nhà máy đó, còn thêm 20 nhà máy nhỏ hơn xen kẽ lại không được quản lý thống nhất, như vậy việc điều tiết nước bị phá vỡ không có gì ngạc nhiên.

Tôi có thể nói, lỗi không ở thủy điện mà lỗi ở cách sử dụng, cách thức quản lý, điều tiết điều phối nó. Quản lý, điều tiết phải vì lợi ích chung, quy định chung, không vì buôn bán, kinh doanh, kiếm lợi bằng được mà sẵn sàng đánh đổi với thiên nhiên", GS Nguyễn Ngọc Lung nói rõ.

Cũng chính quan điểm trên, vị chuyên gia khẳng định, rừng phòng hộ chỉ là và nên là rừng tự nhiên. Thà giữ 1ha rừng tự nhiên còn hơn phát triển 5-10ha rừng rồng vì, nếu đất trống, đồi trọc, chỉ có cỏ và cây bụi khi khi mưa xuống có tới 95 % chảy tràn trên mặt, chỉ có 5% thấm một lớp mỏng vào đất. Lượng nước chảy tràn trên mặt gọi là lũ, như lũ ống, lũ quét…

Nhưng có rừng tự nhiên thì 90% nước rơi xuống không chảy tràn trên mặt nữa mà thấm sâu dưới đất. Nếu một cơn mưa bình thường kéo dài 1-2 giờ với lượng mưa khoảng 100mm thì không có nước chảy tràn trên mặt, hết cơn mưa là mặt đất không có nước mà thẩm thấu trở thành nước ngầm, không còn khả năng gây lũ ống, lũ quét.

Theo vị chuyên gia, sở dĩ, rừng tự nhiên có khả năng chống lũ, giữ nước tốt như vậy là vì rừng có nhiều tầng, tán, nhiều loại cây khác nhau, có thảm mục, hệ rễ sâu 20-30m (chiều cao cây như nào rễ sâu như thế). Vị GS kể, ở Tây Nguyên nếu vẽ hệ thống nước ngầm sẽ thấy rất chằng chịt, đào giếng bất kỳ chỗ nào cũng có nước, chứng tỏ là hệ thống nước ngầm rất đều. Dù hết mưa, nắng tháng này qua tháng khác thì hệ thống nước ngầm vẫn đủ cung cấp. Vì điều này mà không còn phải lo lắng bị thiếu nước.

Lũ lụt không do phá rừng làm thủy điện: Khó xuôi....

Ông cho biết thêm, ở thời điểm năm 1945, độ che phủ rừng tự nhiên lên tới 43%, tuy nhiên, sau đó do tác động của chiến tranh cùng với trình độ quản lý kém hiện nay, độ che phủ của rừng đã bị mất tới gần một nửa (còn khoảng 27% độ che phủ), gây ra những mối đe dọa tới sinh hoạt, phát triển nông nghiệp.

Hiện nay, nhờ các chương trình phát động, diện tích che phủ cũng đã được tăng lên tuy nhiên, đó là rừng trồng nên khả năng tích trữ, chống lũ, sụt lún cũng chỉ có tác dụng bằng 1/5 rừng tự nhiên.

Chưa nói tới việc có nhiều nhà máy thủy điện được xây dựng nhưng ngân sách lại bỏ tiền phát triển rừng phòng hộ. Việc này không khác gì nhà nước trồng rừng phòng hộ cho doanh nghiệp làm thủy điện hưởng. Chính vì lợi ích chưa gắn với trách nhiệm của doanh nghiệp nên dẫn tới việc vận hành tích - xả nước, bảo vệ, phát triển rừng không gắn liền với nhau.

Và thực tế là khi xây dựng nhà máy thủy điện, rất ít chủ đầu tư có phương án trồng rừng thay thế khi rừng tự nhiên bị chuyển đổi mục đích sử dụng. Hậu quả là rừng tự nhiên mất đi, rừng trồng không bù nổi diện tích đã mất.

Vì điều này, vị GS nhắc lại quan điểm của các chuyên gia quốc tế đều khuyến cáo rằng thà giữ 1ha rừng tự nhiên còn hơn phát triển 5 - 10 ha rừng trồng.

Lam Nguyễn

Thứ Ba, 27/10/2020 07:43

Van Kien Dai Hoi
Báo Đất Việt trên Facebook
.
Sự Kiện