GS Nguyễn Ngọc Trân:Logic phát triển gây sạt lở và khuyến nghị

(Liên hiệp hội) - ''Việc sạt lở đất ở đồng bằng trước đây diễn ra theo quy luật tự nhiên nay mang tầm vóc và quy mô khác, lớn hơn nhiều'' - GS.TSKH Nguyễn Ngọc Trân.

Về kinh tế - xã hội còn phải nói thêm vụ lúa Thu Đông. Từ gần hai thập kỷ nay rộ lên làm lúa vụ 3, vụ Thu đông. Bài viết này không bàn đến bảng kết toán Được – Mất của việc canh tác ba vụ lúa trên cả ba mặt kinh tế, môi trường và xã hội (một nội dung hết sức cần làm rõ một cách khách quan và khoa học để tạo nên sự đồng thuận từ các cấp ủy đến toàn xã hội) mà muốn chỉ ra là làm đê bao triệt để để làm ba vụ lúa có thể góp phần gia tăng sạt lở.

Quyết định 101/QĐ-BNN-TT ngày 15.01.2015 của Bộ NNvPTNT đề ra các chỉ tiêu pháp lệnh cho 13 tỉnh thành phố ĐBSCL, trong đó phần cho An Giang và Đồng Tháp được trích riêng ra dưới đây, theo đó đến năm 2030, An Giang và Đồng Tháp lần lượt sẽ canh tác 163.000 và 120.000 ha lúa Thu Đông.

 

Thế nhưng để hoàn thành chỉ tiêu kế hoạch kinh tế - xã hội năm 2016, An Giang và Đồng Tháp lần lượt đã canh tác 184.000 và 144.000 ha vụ Thu Đông 2016.

Hãy trở lại Hình 5. Những vùng ngập giữa sông Tiền sông Hậu, một phần bên tả ngạn sông Tiền của Đồng Tháp (trong Đồng Tháp Mười) và một phần bên hữu ngạn sông Hậu của An Giang (trong Tứ giác Long Xuyên) sẽ không bị ngập nữa vì đã được bao đê triệt để. Một lượng nước lũ rất lớn, mà đáng lý tràn vào các vùng bao đê, sẽ chảy ra sông Tiền và sông Hậu, (3) làm tăng lưu lượng của dòng chảy trên sông Tiền và sông Hậu, gây thêm sạt lở.

2. Làm gì để ứng phó với sạt lở?

Hiện nay Đồng Tháp đã xây dựng 6 kè (ở Thường Thới Tiền, huyện Hồng Ngự; ở TX Hồng Ngự; ở xã Bình Thành, huyện Thanh Bình; ở xã Mỹ An Hưng, huyện Lấp Vò; ở Thành phố Sa Đéc; và ở xã An Hiệp, huyện Châu Thành).

Một dự án “Quy hoạch chỉnh trị sông Tiền các khu vực xói bồi trọng điểm” của tỉnh Đồng Tháp đã được đề xuất (4) với 24 công trình được phân kỳ thành 3 giai đoạn từ 2015 đến 2030, với tổng vốn đầu tư là 3228 tỷ đồng. Xem Bảng dưới đây.

 

Ngoài những gì đã nói về chỉnh trị sông trên đây, tác giả không bình luận thêm về dự án. Sau đây là mấy khuyến nghị để ứng phó với sạt lở.

1. Theo dõi thường xuyên diễn biến của bờ sông (bồi và xói) và lòng sông bằng ảnh vệ tinh, bằng đo siêu âm và bằng mô hình toán ở những nơi cần đặc biệt theo dõi (5).

2. Các cồn bãi nổi lên giữa dòng sông, các bãi bồi dọc sông, nếu được khai thác đúng chỗ, đúng khối lượng và đúng lịch trình sẽ làm mất đi một nguyên nhân làm thay đổi dòng chảy kéo theo xói lở.

3. Trong quy hoạch không gian của tỉnh, cần suy tính kỹ bố trí các thị trấn, thị xã, huyện lỵ, … với tư duy dành không gian cho dòng sông trong giao diện với con người, chứ không đối đầu, khống chế, chỉnh trị dòng sông. Hạn chế tối đa giải pháp kè, chỉ dùng đến khi không còn giải pháp nào khác. Không gian này, rộng ra hay hẹp lại tùy theo bờ sông được bồi tụ hay bị xói lở, có thể được sử dùng cho nhiều mục tiêu, cho canh tác nông nghiệp chẳng hạn.

Khái niệm “chỉnh trị sông” ở các nước như Hà Lan, CHLB Đức, Pháp, Nhật Bản, Hoa Kỳ, … từ những năm cuối của thế kỷ trước đã chuyển từ khống chế dòng chảy theo ý muốn của con người sang dành không gian cho sông (rooms for rivers), nếu cần phục hồi các bãi sông, dỡ bỏ các công trình gia cố bờ bằng bê tông, tái tạo các dải thực vật ven bờ, khôi phục và cải thiện hệ thống sinh thái sông ngòi…

4. Các việc cần làm trên đây đòi hỏi có sự phân định rõ chức năng và nhiệm vụ, đồng thời sự phối hợp chặt chẽ giữa các Sở Tài nguyên và Môi trường, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Xây dựng, và Giao thông.

5. Cuối cùng và trên hết là sự đồng điệu trong tư duy về dòng sông và phát triển lãnh thổ, và trên cơ sở đó sự liên kết giữa các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long.

Chú thích:

(1) MRC, Atlas of deep pools in the Lower Mekong River and some of its tributaries, MRC Technical Paper N.31, August 2013.
(2) Trần Kim Thạch 1986, Địa chất trầm tích đồng bằng sông Cửu Long, báo cáo đề tài của Chương trình Điều tra cơ bản tổng hợp đồng bằng sông Cửu Long, Trường Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
(3)Theo cơ quan đã xây dựng quy hoạch thủy lợi cho tỉnh An Giang, “Khi xây dựng đê bao theo quy hoạch (2A) mực nước trên sông chính trong lũ chính vụ tăng lên khoảng 15 cm tại Tân Châu và 18 cm tại Châu Đốc.so với hiện trạng năm 2000”.
(4) Dự án do Viện Kỹ thuật Biển thuộc Bộ NNvPTNT xây dựng năm 2015 giúp cho UBND tỉnh Đồng Tháp thông qua một hợp đồng.
(5) Thật ra hai vụ sạt lở gần đây tại ấp Mỹ Hội, xã Mỹ Hội Đông, huyện Chợ Mới (An Giang) và tại ấp Bình Hòa, xã Bình Thạnh, huyện Thanh Bình (Đồng Tháp) đã được báo trước ít nhất là từ 10 năm nay nếu theo dõi ảnh vệ tinh và quan sát dòng chảy ở hai nơi này.

GS Nguyễn Ngọc Trân (Nguyên Chủ nhiêm Chương trình khoa học nhà nước 60-B “Điều tra cơ bản tổng hợp đồng bằng sông Cửu Long” (1983-1990). Đại biểu Quốc hội các khóa IX, X, XI).

Thứ Tư, 14/06/2017 07:20

Van Kien Dai Hoi
Báo Đất Việt trên Facebook
.
Sự Kiện