Niềm tin gạo Việt sắp thẳng đường xuất ngoại

(Doanh nghiệp) - Bài học trong điều hành xuất khẩu gạo năm 2008 đã được nhắc lại đúng nơi, đúng lúc. Bộ Công thương đã kiến nghị tiếp tục xuất khẩu gạo.

Vừa qua, Bộ Công thương đã có một động thái ‘vô tiền khoáng hậu’. Khi những tham mưu tâm huyết về việc tạm ngừng xuất khẩu gạo, đảm bảo an ninh lương thực trong bối cảnh dịch bệnh Covid-19 diễn biến phức tạp vừa được Chính phủ chấp nhận thì ngay sau đó Bộ Công thương lại xin đổi lời.

Đứng từ lợi ích doanh nghiệp, những công bộc mẫn cán và thận trọng xin tạm dừng thực hiện quyết định ngừng xuất khẩu gạo nói trên “để có thêm thời gian đánh giá lại sản lượng thực tế của vụ đông xuân, lượng hợp đồng xuất khẩu đã ký cũng như hàng tồn kho thực tế ở các doanh nghiệp”. Tới ngày 30/3, Bộ này đã đưa ra báo cáo đẹp như mơ, trong đó thể hiện sản lượng gạo trong nước đáp ứng dư dả mục tiêu an ninh lương thực và có thể xuất khẩu, tất nhiên là trong định mức đã được tính kỹ.

Niem tin gao Viet sap thang duong xuat ngoai
Bộ Công thương đề xuất cho xuất khẩu 0,4 triệu tấn gạo trong tháng 4/2020

Người nông dân Đồng bằng sông Cửu Long đã có thể bớt lo. Một vụ mùa bội thu bất chấp hạn mặn kỷ lục lẽ ra phải mang lại niềm vui kép. Mọi sự rồi sẽ ổn, thế nhưng cũng không nên quá lạc quan. Kể cả việc nối lại hoạt động xuất khẩu gạo diễn ra trong một hai ngày tới, khoảng trễ của các đơn hàng đã ký đã tồn tại. Có thể doanh nghiệp sẽ phải thương thảo với đối tác, hoặc sẽ phải tốn thêm phí logistics để hàng đến tay khách đúng hẹn. Và không thể không tính đến khả năng, hành động đột ngột của chúng ta có thể khiến các đối tác nước ngoài cân nhắc với các đơn hàng tiếp theo. Dù không đo đếm, nhưng thiệt hại là có, dù ít hay nhiều.

Trong tình huống này, việc tìm hiểu căn nguyên không thể coi là ‘bới lông tìm vết’. Vậy thì phải bắt đầu bằng câu hỏi, tại sao Bộ Công thương lại đưa ra đề xuất tạm ngừng xuất khẩu gạo?

Sẽ dễ cảm thông hơn rất nhiều nếu tin rằng, đó là sự sốt sắng hơi nhiều phần cảm tính của công bộc ngành Công thương. Dường như, đã không có đủ thông tin cũng như ý kiến của các đơn vị liên quan, dù ngừng xuất khẩu gạo là một quyết định có tác động rất lớn. Bản thân ngành Công thương đã phải nhận một lời nhắc không nhẹ từ cấp trên, “rút kinh nghiệm trong công tác tham mưu thời gian vừa qua”. Quả thật, trong báo cáo mới nhất của Bộ Công thương, các số liệu cơ bản khớp với thống kê của Bộ NN-PTNT và số liệu xuất khẩu khớp số liệu do Tổng cục Hải quan cung cấp. Giá như sự đối chiếu này được thực hiện kịp thời và cẩn trọng hơn…

Lại có những quan điểm khắt khe hơn. Câu chuyện xuất khẩu gạo vừa rồi được họ xâu chuỗi với những bế tắc tìm đường ra cho nông sản nhiều năm gần đây. Có lẽ không cần kể lại quá chi tiết giọt nước mắt của dưa hấu, thanh long, sầu riêng… mỗi khi phía đối tác Trung Quốc thay đổi chính sách nhập hay thương lái nước bạn ỡm ờ giao nhận. Người ta kỳ vọng, những người đứng mũi chịu sào làm tròn vai hơn.

Một ví dụ tưởng chừng không quá khắt khe là những trục trặc, bằng mặt chưa bằng lòng giữa hai doanh nghiệp Tập đoàn Than Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin) và Tổng công ty Điện lực Việt Nam (EVN) dưới thời còn nằm dưới sự quản lý của Bộ Công thương. Cách đây nhiều năm, phía Vinacomin than thở phải bán than cho EVN giá thấp hơn giá xuất khẩu và EVN không nhiệt tình với đề xuất tăng mua điện từ các nhà máy nhiệt điện thuộc Vinacomin. Về phần mình, năm 2017, doanh nghiệp này đã đề xuất được điều chỉnh lại số lượng than nhận của Vinacomin từ 19,92 triệu tấn xuống 17,92 triệu tấn, giảm 2 triệu tấn so với kế hoạch. Lý do được đưa ra là giá than cao, sẽ làm cho chi phí, giá thành sản xuất điện tăng lên.

Dĩ nhiên, trong kinh doanh, dù là anh em một nhà, cũng sẽ không có chuyện nhường nhau lợi ích. Những ông bố bà mẹ công tâm cần hiện diện và thể hiện vai trò là vì vậy. Tiếc là, chiếc đũa nhạc trưởng đôi lúc chỉ giống như đôi đũa gắp rau.

Vả lại, dẫu việc xuất khẩu lần này có thuận buồm xuôi gió thì gạo Việt thắng nhưng là thắng về số lượng. Về giá thành, có thể mức giá xuất khẩu sẽ cao hơn chút ít so với cùng kỳ năm ngoái, gạo Việt chủ yếu nằm ở phân khúc đại trà, giá rẻ. Vì vậy, chúng ta còn rất nhiều việc cần làm.

Đối với việc xuất khẩu gạo, lời khuyến nghị về việc thay đổi chiến lược, thay vì xuất nhiều giá rẻ nên đa dạng hóa thị trường, tìm kiếm những phân khúc khách hàng cao cấp hơn đã vang lên không ngừng nghỉ như ve sầu mùa hạ. Hồi đáp đã có, rất mượt mà, êm tai, nhưng lại chưa tạo được đủ niềm vui cho hàng trăm ngàn đôi bàn tay trồng cấy. Sự tồn tại của hai tổng công ty lương thực lớn, cùng cách thức kinh doanh của họ, dù muốn hay không, vẫn chi phối khâu sản xuất lúa gạo.

Chỉ có điều, nếu xét từ góc độ lợi ích, không có nhiều động lực cho một cuộc cải tổ chủ động và toàn diện phương thức kinh doanh hiện tại. Nói nôm na, nếu làm như hiện tại vẫn hoàn thành nhiệm vụ, thậm chí hoàn thành xuất sắc, tại sao phải nghĩ quá nhiều về những người nông dân chân lấm tay bùn, xoay xở tìm cách để hai bên cùng có lợi? Đã có những doanh nghiệp nhỏ, tự bươn chải tìm hợp đồng và định vị thương hiệu với những sản phẩm gạo được công nhận trên thế giới, những ví dụ sống cho nỗ lực nâng giá gạo Việt. Trạng thái sở hữu hiện tại ở hai tổng công ty lương thực cho thấy, lựa chọn đang nằm trong tay những nhà quản lý.

Bài toán xúc tiến thương mại cũng cần tư duy theo một cách khác. Đã có rất nhiều đoàn công bộc năng nổ đi công tác nước ngoài nhằm tìm kiếm thị trường mới nhưng chỉ như vậy là chưa đủ. Chúng ta đã đón nhận tin vui xúc tiến thương mại với việc nhiều nông sản của Việt Nam được chấp nhận ở các thị trường khó tính châu Âu, Mỹ, Úc, Canada… nhưng lượng xuất khẩu sang các thị trường đó vẫn hết sức khiêm tốn. Cần phải xác định rõ, ai là chủ thể trong những cuộc giao thương này và dồn lực giúp sức họ.

Xin xác quyết rằng, đó là doanh nghiệp. Phải tạo mọi cơ hội để doanh nghiệp tiếp xúc với bạn hàng trực tiếp, tìm hiểu nhu cầu, thương thảo để bán hàng. Có như vậy, doanh nghiệp Việt mới biết họ cần làm gì để đáp ứng thị trường nước bạn, không tồn tại những thỏa thuận theo kiểu “có qua có lại cho vừa lòng nhau”. Đương nhiên, không nên để xảy ra tình trạng doanh nghiệp tự nguyện hỗ trợ để được tham gia đoàn xúc tiến. Họ phải tự bỏ tiền lo chi phí cho chính họ và như thế là đủ. Cái gánh trên vai doanh nghiệp đã rất nặng rồi.

Trở lại với băn khoăn nên hay không nên xuất khẩu gạo, thời điểm đưa ra quyết định có thể là ngày 5/4/2020, hạn chót mà Bộ Công thương phải báo cáo Chính phủ về vấn đề này. Gần như chắc chắn, việc xuất khẩu gạo sẽ được tiếp tục, nhưng phải coi đây là một kinh nghiệm xương máu. Nói như một vị chuyên gia, người trồng lúa hiền lắm, không được xuất khẩu nữa họ vẫn sẽ đồng tình, nhưng đừng để họ phải chịu thiệt thòi thêm.

Khánh Nguyên

Thứ Bảy, 04/04/2020 07:50

Sự Kiện