Việt Nam đánh giá dự án ODA: Nhìn thẳng sự thật

(Tài chính) - Việc đánh giá hiệu quả, tác động của các dự án sử dụng vốn vay ODA là cần thiết, nhưng để xem xét trách nhiệm cá nhân, tổ chức thì rất khó.

Yêu cầu mang tính định tính

Theo vị chuyên gia, đối với việc đánh giá, trong tổng số hơn 2.500 dự án vay vốn ODA trong giai đoạn 1993-2017, phần lớn các dự án đã đi vào hoạt động, thậm chí đã kết thúc hoạt động. Việc báo cáo, đánh giá các dự án này không quá phức tạp vì các số liệu đã có trong sổ sách của doanh nghiệp và sổ sách tồn lưu.

Vì thế, chỉ cần lấy một số tiêu thức quan trọng, yêu cầu mang tính xác thực đối với dự án để xem xét, ví dụ tổng vốn đầu tư bao nhiêu, suất vốn đầu tư thế nào, doanh thu, lợi nhuận của doanh nghiệp đó, giải quyết việc làm, đóng thuế cho ngân sách nhà nước ra sao hay góp phần giải quyết những vấn đề lớn về kinh tế xã hội của một khu vực, một quốc gia thế nào...

Đôi khi có những dự án vay vốn ODA về ngân sách nhà nước cấp cho dự án, ví dụ đầu tư những công trình có ý nghĩa đặc biệt đối với khu vực nào đó hay tạo ra sức bật cho một vùng, một quốc gia, hiệu quả trực tiếp của nó khó đánh giá. Khi ấy, có thể đánh giá hiệu quả gián tiếp của dự án. Ví dụ, xây dựng nhà máy nhiệt điện, thủy điện ngoài phát điện, tạo ra nguồn thu nó còn giải quyết môi trường ra sao, nước tưới tiêu thế nào, phát triển thủy sản, giao thông đường thủy thế nào...

Bên cạnh đó, có những dự án rất khó đánh giá. Ví dụ, đối với dự án ODA về năng cao năng lực cán bộ quản lý, rất khó đánh giá cán bộ đi học thấm vào người đến đâu, nâng cao được năng lực quản lý của doanh nghiệp, địa phương thế nào. Trong trường hợp này, chỉ có thể lấy những chỉ tiêu đơn giản như đào tạo được bao nhiêu cán bộ doanh nghiệp, cán bộ địa phương, ngành nào, như thế nào...

Trong khi đó, yêu cầu đánh giá dự án sử dụng vốn ODA mà Bộ Kế hoạch và Đầu tư đưa ra là: Đối với các chương trình, dự án đã kết thúc, đánh giá các tác động về thực trạng kinh tế, kỹ thuật của chương trình, dự án trong quá trình khai thác, vận hành, sử dụng; tác động của chương trình, dự án tới mặt kinh tế, chính trị, xã hội; tác động với các nhóm cư dân hưởng lợi trực tiếp và cư dân bị ảnh hưởng, tính bền vững của dự án…

Đối với chương trình, dự án đang triển khai thực hiện, đề nghị đánh giá sự phù hợp của kết quả thực hiện với mục tiêu chương trình, dự án. Đánh giá khối lượng, giá trị giải ngân vốn ODA, vốn vay ưu đãi, vốn đối ứng và chất lượng công việc đến thời điểm đánh giá so với kế hoạch tổng thể và hàng năm thực hiện. Đề ra giải pháp với những khó khăn, vướng mắc.

Còn đối với các chương trình, dự án đã có báo cáo đánh giá kết thúc và đánh giá giữa kỳ, đề nghị gửi tài liệu báo cáo đánh giá về Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

Nhìn vào những yêu cầu này, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh nhận xét, những yêu cầu này chỉ có thể đánh giá được một phần nào hiệu quả của các dự án, chúng mang tính  định tính nhiều hơn là định lượng.

"Dĩ nhiên trong ODA có nhiều vấn đề, nhiều ngành, hạng mục, có dự án chỉ có thể đánh giá mang tính định tính, ví dụ dự án ODA đào tạo, nâng cao trình độ cán bộ đề cập ở trên rất khó đánh giá chất lượng, hiệu quả thế nào.

Tuy nhiên, để đánh giá đúng hiệu quả dự án đòi hỏi phải có những số liệu cụ thể mang tính định lượng.

Dự án nào có thể tính được định lượng thì nên tính để thấy được hiệu quả thực tế, bỏ ra một số tiền thì mang lại cái gì, thu ra sao, như thế nào...", ông Thịnh cho biết.

Vì lẽ đó, ông tin rằng với yêu cầu đặt ra của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các bộ, ngành sẽ không gặp khó khăn gì. Thậm chí, đối với một số dự án, họ có tham khảo, tổ chức lấy ý kiến của người dân hưởng lợi từ dự án để có báo cáo kết quả là người dân đánh giá cao dự án này.

Khó truy trách nhiệm

Trước câu hỏi: Từ việc đánh giá các chương trình, dự án sử dụng vốn ODA và vốn vay ưu đãi nước ngoài, có thể xác định trách nhiệm của các cá nhân, tổ chức ở những dự án không hiệu quả hay không?, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh cho rằng việc này rất khó.

"Thời gian đã phủ bụi lên các dự án rất nhiều và để ra được một dự án phải qua rất nhiều nấc, nhiều ngành, nhiều ban bệ.

Đúng ra người lập dự án phải là người điều tra, khảo sát thị trường, các điều kiện tài nguyên, môi trường, thổ nhưỡng, vận tải, điện nước... một cách cẩn thận, kỹ lưỡng, từ đó mới lập được dự án sơ bộ, dự án tiền khả thi, dự án khả thi để đề nghị các cơ quan quản lý vay vốn ODA.

Thế nhưng, thực tế, trong một khoảng thời gian dài trước đây, nhiều dự án được lập ra chỉ đơn thuần lập là để đi vay nên việc khảo sát không đến nơi đến chốn.

Nếu xác định trách nhiệm thì người lập dự án phải là người chịu trách nhiệm đầu tiên. Ngoài ra, nó liên quan đến việc quản lý, sử dụng vốn dự án, phải làm thế nào để vốn đi vào đúng địa chỉ, đúng mục tiêu, có được hiệu quả về mặt thời gian, chất lượng dự án...

Tóm lại, nếu bảo quy trách nhiệm cho ai khi dự án không hiệu quả thì rất khó, bởi nó trải qua nhiều cấp, nhiều ngành, liên quan đến nhều người, nhiều khâu công việc

Thế nhưng, việc đánh giá các dự án sử dụng vốn ODA sẽ giúp Việt Nam có cái nhìn tổng thể, đặc biệt với những dự án thất bại để từ đó rút  ra bài học xương máu, nâng cao trình độ, hiệu quả quản lý đầu tư công ở những dự án tương tự tiếp theo", ông Thịnh nói.

Thành Luân

Thứ Hai, 23/04/2018 14:42

Van Kien Dai Hoi
Sự Kiện