Trung tâm phân phối nông sản cho Trung Quốc: Khó khả thi?

(Thị trường) - Việt Nam không cần lập ra một trung tâm phân phối để thêm tầng nấc, buộc doanh nghiệp phải qua thêm một cửa nữa mới xuất khẩu được.

PGS.TS Dương Văn Chín, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Nông nghiệp Định Thành (Tập đoàn Lộc Trời) nhận xét như vậy trước đề xuất lập Trung tâm Phân phối nông sản cho thị trường Trung Quốc.

Cần cân nhắc kỹ

PV: - Từ đầu năm đến nay, khi dịch Covid-19 bùng phát mạnh ở Trung Quốc, việc xuất khẩu nông sản Việt sang quốc gia này gặp khó. Trong bối cảnh ấy, lãnh đạo tỉnh Đồng Tháp đề xuất các bộ, ngành liên quan thành lập một trung tâm phân phối nông sản cho thị trường Trung Quốc, nhằm hạn chế rủi ro khi có những biến động như đợt dịch bệnh lần này.

Theo đề xuất trên, Trung tâm Phân phối nông sản cho thị trường Trung Quốc sẽ là đầu mối giao dịch với các doanh nghiệp có nhu cầu xuất khẩu nông sản sang thị trường Trung Quốc. Nói cách khác, các nhà xuất khẩu muốn mua nông sản để xuất sang Trung Quốc phải thông qua trung tâm này, thay vì phát giá thu mua trực tiếp đến nhà kho như lâu nay. Ông đánh giá thế nào về đề xuất này?

PGS.TS Dương Văn Chín: - Tôi cho rằng vấn đề hiện nay Việt Nam cần cố gắng khắc phục chính là tình trạng quan liêu, bao cấp, chứ không phải lập ra một trung tâm phân phối để thêm tầng nấc, buộc doanh nghiệp phải qua thêm một cửa nữa.

Việt Nam là nước nhiệt đới. Chúng ta có rất nhiều nông sản, trồng cây gì cũng được, nuôi con gì cũng được, nên phải đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, không phải chỉ chăm chú vào một thị trường Trung Quốc. Muốn vậy, sản phẩm của Việt Nam phải có chất lượng cao, mẫu mã đẹp để đáp ứng được yêu cầu của bất cứ đối tác nào, để doanh nghiệp có thể bán được hàng ở bất cứ đâu.

Đối với thị trường Trung Quốc, chỉ cần Việt Nam cải tiến một số một số điều kiện, thí dụ như logistics, là có thể xuất khẩu chính ngạch, thúc đẩy ngày càng nhiều nông sản sang Trung Quốc. Có lẽ chúng ta không cần lập trung tâm phân phối cho riêng thị trường này làm gì.

Tôi xin ví dụ, ở thời điểm hiện tại, hàng hóa xuất qua Trung Quốc gặp khó khăn do dịch bệnh Covid-19 nhưng những nhà xuất khẩu thanh long đi đường biển vẫn xuất khẩu bình thường, không gặp cản trở gì. Hiện nay các container chở nông sản đi đường bộ mà xuất bằng con đường chính ngạch cũng đã hoạt động bình thường.

Nghĩa là, vấn đề quan trọng nhất là chất lượng hàng hóa và cách thức xuất khẩu chính ngạch. Nếu đáp ứng được các yêu cầu đó thì mọi việc sẽ ổn, không cần thêm một trung tâm phân phối nào nữa. Khi thêm một tầng nấc, nhà xuất khẩu muốn đưa hàng qua Trung Quốc lại phải qua trung tâm đó, nếu xảy ra trường hợp làm khó, hoạnh họe, việc xuất khẩu sẽ bị chậm trễ hơn.

Trung tam phan phoi nong san cho Trung Quoc: Kho kha thi?
Khi xuất khẩu nông sản sang thị trường Trung Quốc gặp khó, một số ý kiến đề xuất cần thành lập trung tâm phân phối nông sản cho thị trường này

PV: - Trong trường hợp thành lập trung tâm phân phối như vậy, theo hình dung của ông, nó sẽ hoạt động theo mô hình nào? Chỉ là đầu mối xuất khẩu hay gồm cả các chức năng: sơ chế, phân loại, đóng gói, bảo quản nông sản, phân phối thị trường nội địa và xuất khẩu, dự báo khi gặp khủng hoảng... như một số ý kiến đề xuất? Trong trường hợp thứ hai, liệu có quá sức với một trung tâm phân phối và có làm tăng thêm gánh nặng cho doanh nghiệp xuất khẩu?

PGS.TS Dương Văn Chín: - Thật khó tưởng tượng khi ôm đồm một loạt chức năng như thế thì bộ máy của trung tâm phân phối sẽ lớn thế nào và nó sẽ làm phát sinh thêm chi phí cho doanh nghiệp xuất khẩu. Một trung tâm không thể giải quyết hết mọi hàng nông sản của Việt Nam. Chưa kể, phải tính tới hàng loạt vấn đề khác phát sinh như: Trung tâm đó đặt ở đâu? Kho bãi như thế nào? Ai quản lý kho bãi đó? Chi phí tăng thêm ai chịu?...

Một trung tâm như đề xuất đòi hỏi một bộ máy rất lớn cùng hệ thống kho chứa, máy móc bảo quản nông sản. Thêm nữa, nếu chỉ là một trung tâm thì đặt văn phòng ở đâu? Bao nhiêu kho? Hàng nông sản là hàng tươi, dễ hư hao, vậy ai là người xây các kho lạnh để trữ nông sản? Thời gian trữ bao lâu? Ai chịu chi phí lưu trữ đó?...  Đó là một loạt vấn đề phải tính đến.

Nếu từng doanh nghiệp làm như từ trước tới nay thì họ sẽ tự tính. Họ có đối tác bên Trung Quốc và sẽ liên hệ để bán hàng, số lượng bao nhiêu hai bên thống nhất. Muốn vậy, doanh nghiệp phải tìm hiểu các nhà nhập khẩu Trung Quốc, có mối liên hệ chặt chẽ với phía đối tác và thực hiện xuất chính ngạch.

Còn nếu lập thêm trung tâm phân phối thì người xuất khẩu lại phải qua trung tâm này nữa. Chưa kể, nếu thành lập trung tâm phân phối thì trung tâm này quan hệ như thế nào với các nhà buôn khác nhau phía Trung Quốc?

Mỗi doanh nghiệp có mặt hàng đặc biệt, họ tìm nhà nhập khẩu phía Trung Quốc để ký kết hợp đồng và bán hàng. Trung tâm phân phối có hàng trăm sản phẩm thì đối thoại, đàm phán với đối tác thế nào? Khi có quá nhiều sản phẩm thì gặp ai để bàn? Chi phí đi qua Trung Quốc để bàn thảo ai chịu? Trung tâm có tiền để đầu tư kho lạnh trữ hàng hóa tươi không?... Tóm lại, tôi thấy hoài nghi một trung tâm có thể làm nổi những công việc này.

Hiện nay, những doanh nghiệp vốn ít thường mua trực tiếp nông sản của nông dân rồi bán trong nước hoặc xuất khẩu. Còn doanh nghiệp có vốn lớn, mối xuất khẩu lớn thì xây dựng các kho lạnh lớn, có khả năng trữ hàng ngàn tấn nông sản để họ có thể rải ra, cung cấp đều đều cho các đối tác theo thời gian đã thỏa thuận trong hợp đồng.

Rõ ràng từng doanh nghiệp phải lo những chuyện này: từ vốn lớn, đầu tư kho tàng, tiền điện... Còn nếu trung tâm phân phối đứng ra thực hiện làm sao có thể thu được tiền của các doanh nghiệp để làm nhà kho?

Kể cả nếu đặt các trung tâm phân phối như vậy ở từng địa phương thì cũng không ổn. Khi đặt như vậy thì sản phẩm sẽ rải ra, chẳng hạn Đồng Tháp đề xuất lập 3-4 trung tâm, một ở ĐBSCL, một ở miền Trung, một ở Hà Nội hay Hải Phòng, vậy ai sẽ quản lý các trung tâm trên?

Giả sử Đồng Tháp cử một đội quân ra Hải Phòng để quản lý thì riêng tiền trả lương cho đội quân đó cũng là một khoản không nhỏ. Vả lại tiền đâu mà trả? Ai nộp tiền để trung tâm cử nhân viên ra đó quản lý?... Mọi chuyện sẽ vô cùng phức tạp. Vì thế, nói lập trung tâm phân phối chỉ là trên giấy, còn cơ sở vật chất, con người, vận hành, chi phí... biết bao nhiêu chuyện cần tính đến.
 
Đó là chưa nói doanh nghiệp dồn hết hàng cho trung tâm, trung tâm xuất đi đâu cũng không dễ. Doanh nghiệp có thể biết nhà nhập khẩu kia nhập bao nhiêu ngàn tấn mỗi tháng, mỗi năm, rồi ký kết hợp đồng, vận chuyển ra sao, đường bộ hay đường biển... Nhưng một trung tâm với hàng trăm mặt hàng thì tính toán thế nào?

Ngay như việc xuất khẩu gạo của Tập đoàn Lộc Trời, công ty phải tự làm tất cả các khâu, theo đúng tiêu chuẩn đã ký kết với phía đối tác. Khi có hợp đồng đi châu Âu hay nước nào đó, công ty ký hợp đồng sản xuất lúa gạo với nông dân ở vùng nguyên liệu; bao bì thì phía đối tác gửi mẫu qua, công ty in theo mẫu đó rồi nhà máy ở An Giang sẽ đóng gói gạo vào bao. Trước đó, công ty cũng đã gửi mẫu gạo sang cho phía đối tác, họ kiểm tra chất lượng, dư lượng theo tiêu chuẩn châu Âu. Cuối cùng, gạo được xuất đi từ cảng ở Cần Thơ. Rõ ràng, doanh nghiệp cần nắm vai trò chủ động.

Nói như vậy không có nghĩa là không cần các đoàn xúc tiến thương mại. Nếu có những đoàn xúc tiến thương mại do Bộ Công thương dẫn đầu (phải thực chất chứ không phải đi du lịch) mà đem lại hiệu quả thì rất tốt.

Ví dụ, một nước nào đó muốn nhập khẩu hàng trăm ngàn tấn gạo, Bộ Công thương sẽ đánh giá những loại gạo họ muốn nhập, doanh nghiệp nào ở Việt Nam có tiềm năng nhất. Sau đó, Bộ sẽ mời doanh nghiệp đó cùng đi qua nước kia đàm phán. Đó là chuyện nên làm.

Trở lại với đề xuất lập trung tâm phân phối nông sản, tôi không tin một trung tâm như Đồng Tháp đề xuất có thể tổ chức đi chào hàng, bán hàng cho quá nhiều doanh nghiệp được. Bộ Công thương phải đứng ra làm chuyện ấy và tham tán thương mại ở các nước sẽ giúp Bộ Công thương thực hiện nhiệm vụ này.

Trung tam phan phoi nong san cho Trung Quoc: Kho kha thi?
PGS.TS Dương Văn Chín

PV: - Một trở ngại được đặt ra đó là từ trước đến nay, nhiều loại nông sản, điển hình như thanh long, đã hình thành mối liên kết bền vững giữa doanh nghiệp trực tiếp xuất khẩu sang Trung Quốc (thường là doanh nghiệp có pháp nhân Việt Nam, nhưng do người Trung Quốc đứng sau điều hành) với các kho hiện tại. Khi hình thành trung tâm phân phối nông sản, liệu nó có đủ sức làm thay đổi cách thức giao dịch nông sản giữa Việt Nam và Trung Quốc?

PGS.TS Dương Văn Chín: - Những gì các doanh nghiệp Việt Nam đã thống nhất được với phía Trung Quốc mà tiêu thụ ổn định, giá cả phải chăng, người nông dân tham gia vào chuỗi đó có lời, thì cứ thế mà làm, không cần phải qua một tầng nấc trung tâm làm gì. Tôi chỉ e thêm nhiều thủ tục nhiêu khê, bôi trơn... tốn kém hơn nữa.

Phải đi từng bước một

PV: - Bộ NN-PTNT cũng đang triển khai đề án “Phát triển hệ thống trung tâm cung ứng hàng nông sản Việt Nam hiện đại giai đoạn 2020-2030 và định hướng đến 2045". Trung tâm sẽ được vận hành trên cơ sở đặt tại các thành phố lớn, kết nối chặt chẽ với các trung tâm thu gom nông sản đặt tại các vùng sản xuất trọng điểm, các trung tâm cung ứng nông sản đường biên và thị trường quốc tế.

Cùng với đó, các sản phẩm khi vào Trung tâm sẽ được kiểm soát, truy xuất nguồn gốc hàng hóa, phân loại và đóng gói sản phẩm theo các tiêu chuẩn, số lượng quy định trong giao dịch. Mặt khác, Trung tâm còn có chức năng đấu giá công khai thông qua phương thức truyền thông, trực tuyến. Không những cung cấp thông tin thị trường, Trung tâm được thiết lập mạng cung ứng kỹ thuật số có thể tiếp cận nhiều thị trường, hoạt động logistics thực hiện trên nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới…

Theo ông, mô hình mà lãnh đạo Đồng Tháp đề xuất có thể hỗ trợ gì cho hệ thống trung tâm cung ứng nông sản như đề án của Bộ NN-PTNT? Và nếu triển khai, liệu có thể hy vọng nông sản Việt hết cảnh được mùa mất giá hoặc ách tắc, chờ giải cứu?

PGS.TS Dương Văn Chín: - Bộ NN-PTNT đã có đề án quốc gia rồi thì hãy cứ để Bộ làm, làm như thế nào cho hiệu quả là chuyện Bộ phải tính. Giờ Đồng Tháp lập ra một trung tâm phân phối nữa là không cần thiết và gây rắc rối hơn.

Cũng có ý kiến thắc mắc tại sao bây giờ Bộ NN-PTNT mới tiến hành đề án trên, liệu có quá muộn không, nhưng tôi nghĩ phát triển cái gì cũng phải từng bước. Chúng ta từ chỗ thiếu đói tới đủ ăn, tới dư thừa; khi dư khối lượng lớn thì xuất khẩu. Xuất khẩu không phải đi gom hàng của từng nông dân nhỏ mà phải có tập trung, quy trình đồng nhất để xuất khẩu có giá trị cao. Quá trình phát triển đó phải phù hợp với sự phát triển chung của đất nước.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, khi Bộ NN-PTNT đứng ra lập những trung tâm điều phối có tính chất thương mại toàn cầu thì phải làm từng bước cho thật chắc. Hàng nào dễ làm, Việt Nam có thế mạnh, có thế cạnh tranh thì làm trước.

Chẳng hạn, lúa gạo, cà phê, hồ tiêu... là những hạt khô, dễ tồn trữ, chúng ta làm thử nghiệm trước rồi rút kinh nghiệm. Sau đó, chúng ta mới tiến tới đầu tư lớn cho kho lạnh, logistics... cho hàng tươi sống như hải sản, trái cây tươi, bởi hàng tươi phức tạp hơn nhiều, thời gian vận chuyển lâu dễ khiến hàng hư hỏng, mất giá.

Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm của các nước, chẳng hạn như Hà Lan. Hệ thống logistics của Hà Lan làm rất bài bản, kho lạnh đặt ngay tại cảng, hàng hóa được đưa về đó phân loại, đóng gói... rồi vận chuyển khắp châu Âu.

Việt Nam đã gia nhập thương mại toàn cầu, công nghệ hiện đại có thể giúp truy xuất nguồn gốc, quy trình kỹ thuật ra sao. Một trái chanh không hạt xuất sang châu Âu, người tiêu dùng có thể truy xuất được trái chanh đó trồng ở xã nào của Hậu Giang, trồng như thế nào... Việt Nam cũng phải tham gia với các nước để nâng cao giá trị nông sản Việt, đồng thời tạo công ăn việc làm cho người nông dân để họ nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống.

Tôi đặc biệt nhấn mạnh, Bộ NN-PTNT phải làm từng bước. Nếu làm ồ ạt trong khi vốn ít, điều phối giữa nhà sản xuất với nhà thu mua, nhà chế biến, hệ thống phân phối toàn cầu chưa ổn thì chỉ sợ lãng phí mà không hiệu quả.

Chúng ta đã có nhiều bài học vì làm ào ào, gây lãng phí. Trước đây, ở xã Hòa Khánh, Cái Bè, Tiền Giang có xây dựng Trung tâm thương mại Trái cây quốc gia quy hoạch trên diện tích gần 120.000 m2. Theo dự kiến ban đầu, trung tâm sẽ được đầu tư kinh phí xây dựng khoảng 100 tỷ đồng với nhiều hạng mục, trở thành địa chỉ giao thương, mua bán trái cây sầm uất nhất ĐBSCL.

Tuy nhiên, hoạt động chưa bao lâu thì khu thương mại này lập tức lâm cảnh chợ chiều, mua bán ế ẩm và phải tạm ngưng vì thiếu vắng tiểu thương. Trung tâm mua bán trái cây được quy hoạch quy mô nhất ĐBSCL sau đó thành siêu thị mắm, rồi cho một doanh nghiệp vận tải lớn thuê.

Cho nên những trung tâm phân phối phải tính rất kỹ vì có liên quan đến nông sản, mà nông sản không phải như một chiếc điện thoại thông minh hay một chiếc máy cày. Hàng nông sản dễ bị hư hỏng, chất lượng suy giảm qua thời gian nên phải tính khác.

Thành Luân

Thứ Hai, 16/03/2020 13:28

Van Kien Dai Hoi
Sự Kiện