Vân Đồn chiến địa lưu kỳ quan

(Góc nhìn văn hóa) - Vân Đồn vẫn là thế đất hiểm yếu, nơi đây đã từng xảy ra các trận đánh quan trọng của cha ông trong lịch sử giữ gìn bờ cõi Đại Việt.

Van Don chien dia luu ky quan
Cảnh sắc Vân Đồn hôm nay.

Vân Đồn ngày hôm nay là tên gọi một huyện biển miền Đông Bắc Tổ quốc, thuộc tỉnh Quảng Ninh. Nhưng trước đây, tên Vân Đồn để chỉ vùng đất biển, giữa một bên là đất ven biển và một bên là vô số các đảo thuộc vịnh Bái Tử Long, Hạ Long.

Vân Đồn năm 1077…

Ngày mùng 9 tháng 3 năm 1076, với việc cử Quách Quỳ làm chánh tướng, Triệu Tiết làm phó tướng thực hiện kế hoạch xâm lược Đại Việt của vua Thần Tông nhà Tống.

Ông vua này cho thành lập cái gọi là ‘’An Nam hành doanh’’, kiểu như một tổ chức viễn chinh phương Nam. Trên đường từ miền Bắc xuống, ‘’An Nam hành doanh’’ còn được phép tuyển thêm lính tại các địa phương đi qua, nâng tổng số quân lên tới 10 vạn, trong đó có một vạn quân kỵ, một vạn ngựa chiến.

Lực lượng hậu cần của đoàn quân viễn chinh xâm lược này bao gồm phu phen tạp dịch, quân nhu, quân lương, quân y… lên tới 30 vạn người.

Lo ngại phương Nam sông hồ dày đặc, triều đình nhà Tống còn thành lập cho ‘’An Nam hành doanh’’ một lực lượng thủy quân, do các tướng Dương Tùng Tiên, Tô Tử Nguyên phụ trách. Lực lượng này sẽ phối hợp với đại quân, và có nhiệm vụ chở bộ binh qua sông.

Tất cả các tin tức và kế hoạch hành quân của ‘’An Nam hành doanh’’ đều được Thái Úy Lý Thường Kiệt, bằng công tác thám báo, tình báo biết được và lên kế hoạch ứng phó.

Thái Úy Lý Thường Kiệt đã triển khai ba phòng tuyến cả trên biển, trên sông và trên đất liền.

Tuyến phòng thủ chủ chốt được xây dựng ở dọc bờ nam dòng sông Cầu, từ “Thượng Đu Đuổm chí Lục Đầu”, tức là từ Phú Lương, Thái Nguyên, đến Chí Linh, Hải Dương, dài 80km

Trọng tâm và trung tâm  của tuyến này đoạn dài ba chục cây số, từ bến đò Như Nguyệt đến núi Nham Biền. Đó là công trình quân sự nhiều người đã biết, với tên gọi phổ thông là “Phòng tuyến sông Cầu”.

‘’Phòng tuyến sông Cầu’’ còn có một lực lượng thủy quân, gồm 300 chiến thuyền, được Lý Thường Kiệt cho bố trí trên mé nước bờ nam đoạn sông Cầu này.

Tuyến phòng thủ thứ hai là căn cứ Vạn Xuân, chỗ Lục Đầu Giang, với 500 chiến thuyền trong lực lượng thủy quân hùng mạnh của nhà Lý, do các hoàng tử Chiêu Văn và Hoằng Chân chỉ huy. Căn cứ này liên kết chặt chẽ với ‘’Phòng tuyến sông Cầu’’.

Và tuyến phòng thủ thứ ba, ở xa ngoài biển Đông,  hoạt động lên đến tận gần địa đầu phía bắc, đó là đạo quân của tướng Lý Kế Nguyên, đóng ở vùng Vân Đồn.

Sau các trận tấn công vào trại Ngọc Sơn, tức vùng Trà Cổ, Quảng Ninh ngày nay, và vào châu Quảng Nguyên, tức Quảng Uyên, cao bằng ngày nay, đại quân xâm lược nhà Tống tràn qua biên giới Đại Việt từ ngày 8 tháng 1 năm 1077.

Quân bộ nhà Tống, do Quách Quỳ, Triệu Tiết chỉ huy, nhanh chóng tập hợp ở bờ Bắc sông Cầu, đối diện với ‘’Phòng tuyến sông Cầu’’ bên bờ Nam, chủ yếu ở hai trọng điểm bến Như Nguyệt và núi Nham Biền.

Đám Quách Quỳ, Triệu Tiết nóng lòng chờ đạo quân thủy do Dương Tùng Tiên, Tô Tử Nguyên kéo vào hội quân, để có thuyền chở quân bộ sang sông, tấn công đại quân của Đại Việt.

‘’Nhưng, chính vào lúc này thì đã lộ diện chỗ non yếu của quân xâm lược Tống triều, là: Toàn bộ đạo  thủy quân đang được chờ mong, trông ngóng ấy, đã bị đạo quân thủy Lý triều, do tướng Lý Kế Nguyên chỉ huy, chặn đứng bằng một loạt đến mười cuộc hải chiến ở ngay trên vùng biển phía bắc Vân Đồn.’’

‘’Chỗ ấy, một bên là bờ biển, một bên là các dãy đảo biển chạy dọc mà cạp theo bờ ở mé xa, nên dải biển nước ở giữa lại được sử sách cổ truyền phương bắc gọi là “sông Đông Kênh” [tên địa danh Vân Đồn trong cổ sử Trung Quốc]!’’ (Thủy quân trong cuộc kháng chiến chống Tống xâm lược, Giáo sư Lê Văn Lan, Tạp chí Sự kiện và nhân chứng online, Nguyệt san của báo Quân đội Nhân dân, ngày 15/4/2016).

Không có thủy quân, tức không có thuyền chiến, đám Quách Quỳ, Triệu Tiết đành phải thúc quân dùng bè mảng, bắc cầu phao… hai lần vượt sông. Nhưng vượt sang được bao nhiêu đều bị quân Đại Việt tiêu diệt.

Sau trận phản công, kết hợp cả quân bộ và quân thủy của hai hoàng tử đóng tại Vạn Xuân, quân ta đã vượt sông, tập kích vào đầu não của ‘’An Nam hành danh’’ đóng tại núi Nham Biền. Kết hợp với cả biện pháp ngoại giao, đầu tháng 3 năm 1077, đám Quách Quỳ, Triệu Tiết ra lệnh rút quân.

Van Don chien dia luu ky quan
Khu đền thờ Thái Úy Lý Thường Kiệt đang được xây dựng ở Tam Giang, Yên Phong, Bắc Ninh.

‘’Đến lúc kiểm điểm binh mã thì thấy chỉ còn 23.400 lính và 3.174 ngựa, chiến phí thì đã tiêu hao mất 5.190.000 lạng vàng. Còn đạo thủy quân, suốt mấy tháng trời ngấp nghé, dẫm chân ở Đông Kênh ngoài biển, nay thấy bại binh đã rút, cũng cuộn buồm chạy theo, một mạch chuồn về nước!’’. (Thủy quân trong cuộc kháng chiến chống Tống xâm lược, Giáo sư Lê Văn Lan, Tạp chí Sự kiện và nhân chứng online, Nguyệt san của báo Quân đội Nhân dân, ngày 15/4/2016).

Tới 2 trận Vân Đồn 1288…  

Sau hai lần tiến đánh Đại Việt vào các năm 1258 và 1285, vua Nguyên Hốt Tất Liệt quyết định dừng tấn công Nhật Bản để tập trung tính toán, suy nghĩ kế sách, binh lực tấn công nước ta một lần nữa.

Toàn bộ quân viễn chinh lần thứ ba lại đặt dưới quyền thống lãnh của thân vương Thoát Hoan, với tước hiệu Trấn Nam Vương như cũ. Hành động khởi đầu của vua Nguyên là cấp cho quân của Thoát Hoan 4.000 con ngựa.

Tháng 2/1287, cơ quan phụ trách việc xâm lược Đại Việt được thành lập với tên gọi "Chinh Giao Chỉ hành thượng thư tỉnh".

A-gu-rúc-tri được cử làm Bình Chương chính sự, A-ba-tri và viên tướng Tống đầu hàng Trình Bằng Phi là Hữu thừa, A-lý làm Tả thừa, Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp làm Tham tri chính sự. Tất cả đều dưới quyền chỉ huy của Thoát Hoan.

Tháng 12/1287, 50 vạn quân Nguyên chia làm ba đạo tiến vào nước ta theo ba hướng.

Ngoài hai mũi tiến theo đường bộ từ Quảng Tây và Vân Nam, quân Nguyên còn lập thêm một mũi tiến công bằng thủy binh gồm 600 chiến thuyền do Ô Mã Nhi, một "dũng sĩ quen thủy chiến" cùng Phàn Tiếp, Trương Ngọc thống lĩnh.

Thủy quân xuất phát từ Khâm Châu, vượt biển tiến vào nước ta theo đường sông Bạch Đằng.

Huy động quân đông thì phải giải quyết vấn đề lương ăn. Rút kinh nghiệm hai lần trước quân viễn chinh phải đi cướp để ăn, lần này Hốt Tất Liệt quyết định vận tải cả một đoàn thuyền lương bằng đường biển, đi cùng thủy quân Ô Mã Nhi.

Đoàn thuyền lương của quân Nguyên do Trương Văn Hổ chỉ huy gồm 70 chiếc, chở theo 170.000 thạch lương, được đoàn thuyền chiến của Ô Mã Nhi đi trước hộ tống, từ Khâm Châu theo đường biển đông bắc tiến vào Đại Việt.

Ngày 17 tháng 12 năm 1287, dưới sự chỉ huy trực tiếp của Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp, đạo thủy binh và thuyền lương được lệnh xuất phát.

Trọng trách của đạo thủy binh này không chỉ là tiến quân, mà phải đưa bằng được đoàn thuyền vận tải lương thực về đến Vạn Kiếp, nơi quân Nguyên đang muốn xây dựng thành một căn cứ quân sự lớn, lấy đó làm nơi xuất phát các cuộc tiến công tiêu diệt quân Đại Việt.

Khi thủy quân Nguyên Mông đi vào vùng biển nước ta, chúng bị thủy quân ta chặn đánh ở Ngọc Sơn, tức Mũi Ngọc, Móng Cái, nhưng đoàn thuyền của Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp vẫn tiến được vào cửa An Bang, tức Quảng Yên ngày nay. 

Thủy quân Đại Việt giao chiến với binh thuyền giặc nhưng không đủ sức tiêu diệt chúng:

"Khi ấy, thủy quân nhà Nguyên đánh Vân Đồn. Hưng Đạo Vương giao hết công việc ở biên thùy cho Vân Đồn phó tướng là Nhân Huệ Vương Khánh Dư. Khánh Dư đánh nhau với giặc bị thua" (Đại Việt sử ký toàn thư, tập II, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1971, trang 65).

Đó là trận giao chiến thứ nhất tại Vân Đồn. Trận này thất bại, nhưng lại mở đầu cho trận thứ hai.

Thừa thắng Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp theo sông Bạch Đằng vội tiến về Vạn Kiếp, để nhanh chóng hội quân với Thoát Hoan theo như kế hoạch đã định. Chúng nóng ruột nên bỏ lại phía sau đoàn thuyền vận chuyển lương nặng nề của Trương Văn Hổ.

Có lẽ Ô Mã Nhi cho rằng, thủy quân Đại Việt đã thất bại, đường tiến quân của chúng không còn gì trở ngại, vì vậy y đốc thúc quân lính tiến thẳng, lơi lỏng hộ tống đoàn thuyền lương. Sai lầm chết người này của Ô Mã Nhi đã bị Trần Khánh Dư phát hiện.

Về phía quân Đại Việt, được tin thủy quân Trần Khánh Dư không thắng giặc ở trận đầu ra quân, Thượng hoàng Trần Thánh Tông nổi giận, lập tức cho Trung sứ tới Vân Đồn triệu Khánh Dư về kinh đô trị tội, cho dù Khánh Dư là thân vương rất được trọng dụng. Nhưng "quân pháp vô thân", nhà Trần thực hiện rất nghiêm về kỷ luật quân đội.

Trần Khánh Dư biết rất rõ tội của mình, ông xin với Trung sứ: "Lấy quân luật mà xử, tôi xin chịu tội, nhưng xin hoãn cho vài ba ngày, để tôi lập công chuộc tội, rồi sẽ chịu búa rìu cũng chưa muộn" (Đại Việt sử ký toàn thư, tập II, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1971  trang 65).

Mặc dù chưa đánh bại được thủy quân của Ô Mã Nhi, nhưng Trần Khánh Dư vẫn nhận thấy ông còn cơ hội lập công. Giặc còn ở phía sau, các thuyền lương và một bộ phận thủy quân đi với thuyền lương của chúng chưa tới.

Hướng đòn tấn công vào đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ là sự nhạy bén, táo tạo của Trần Khánh Dư.

Mặc dù đây không phải là mục tiêu chủ yếu, nhưng lại cực kỳ hiểm yếu, bởi đoàn thuyền lương là "dạ dày", là niềm hy vọng của quân xâm lược, quyết định khả năng chiến đấu của quân Nguyên trong suốt cuộc chiến tranh.

Van Don chien dia luu ky quan
Đền thờ Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư ở Vân Đồn.

Trần Khánh Dư tổ chức trận địa phục kích tại Vân Đồn, Cẩm Phả và Cửa Lục, Hòn Gai, theo trình tự mạnh dần về phía Cửa Lục.

Tháng 12 âm lịch, tức là từ  ngày 5 tháng 1 đến 2 tháng 2 năm 1288, yên chí có quân của Ô Mã Nhi đi trước dọn đường, Trương Văn Hổ cho đoàn thuyền chở nặng lương thực và khí giới chậm chạp tiến vào Hạ Long.

Khi quân giặc vừa tới Vân Đồn, thủy binh của ta từ các vị trí yểm sẵn, bất ngờ xông ra tiến công mãnh liệt. Trương Văn Hổ cùng quân lính ra sức chống đỡ, và cố thúc đoàn thuyền tiến vào đất liền, nhưng bị quân ta liên tục tiến công.

Giặc bị chặn đánh trên chặng đường dài hàng chục cây số. Đến Cửa Lục, Hòn Gai, thủy binh của ta đổ ra đánh càng đông, quân giặc không chống đỡ nổi, phần bị đắm thuyền, phần bị quân ta tiêu diệt, chúng phải đổ cả thóc xuống biển hòng thoát thân. Phần lớn số quân bị tiêu diệt.

Trương Văn Hổ may mắn thoát chết chạy về Quỳnh Châu, Hải Nam, Trung Quốc trên một chiếc thuyền.

Đây là đòn chí tử, giáng đúng vào chỗ hiểm của đối phương. Một lần nữa, đội quân của Thoát Hoan lâm vào tình trạng thiếu đói, phải cướp lương thực để sống, khó có thể tiếp tục chiến tranh.

Và chúng đã thất bại thêm một lần nữa.
……………….
Ngày nay, đi qua vùng biển Đông Bắc này, chúng ta say sưa ngắm đất trời, biển đảo, cảm nhận bầu không khí yên lành. Vân Đồn vẫn là thế đất hiểm yếu, nơi đây đã từng xảy ra các trận đánh quan trọng của cha ông trong lịch sử giữ gìn bờ cõi Đại Việt.

  • Hàn Thủy Giang.

Thứ Ba, 26/05/2020 20:48

Báo Đất Việt trên Facebook
.
Sự Kiện